Türkiye'nin reform dönemi ve MİT

Sürekli olarak savaşa hazırlıklı olmak gerektiğinden dem vurulan, her an saldırıya uğranabileceği olasılığıyla yatıp kalkılan ve bu olasılığın üstünde güç sarf edilen; her toplumun (hatta kendi toplumu)/devletin “potansiyel” tehlike olduğu zihniyet algısıyla hareket edilen bir dönemi henüz geri bırakmaya başlamışken Türkiye geçmişten gelen, hep halının altına süpürülen sorunlarını çözmeye girişti. Daha da ötesi, bölgesi için barışçıl projeler hayata geçirmeye başladı. İçte ve dışta girişilen reform hareketlerinden oluşan bu 'yeni' dönemin sorunsuz geçmesi hiç olası değildi; öyle de oldu. Ancak sürece ket vuran bu sorun ve anakronik gelişmeler de asla telafi edilemez değil. Öte yandan Türkiye'nin geçmişiyle hesaplaşarak adeta bir 'ıslahat hareketi'ne giriştiği bu 'yeni dönem'de kilit bir rol üstlenen Milli İstihbarat Teşkilatı, aslında özellikle stratejik gelişmeler nazarında çatı bir konuma sahip ve atılan adımların bizzat kılavuzu görüntüsünde.

Soğuk savaşın gerilimli atmosferi, 1970'lerde ve 1980'lerde süper güçler arasındaki satranç oyunu, müşterek çatışmaları ve pek çok yıkıcı etkisi olan vekâlet savaşlarıyla geçmişti. 1990'ların başlarından itibaren soğuk savaş sona erdiyse de bunun yerini ulus ötesi ve kimlik kaynaklı çatışmalar aldı. Öte yandan küreselleşme süreciyle ortaya çıkan gelişmeler soğuk savaş sonrası dönemi daha girift, asimetrik ve oldukça karmaşık diğer yandan da sınırtanımaz ve kuralsız bir hale getirdi. Devletlerin güvenlik anlayışları ve tehdit algıları gibi istihbarat faaliyetleri de yeni bir görünüm kazandı. İstihbarat konusunda Amerika'nın üstünlüğü, diğer istihbarat teşkilatlarını Amerikan servislerini örnek almaya yönlendirse de genelde ABD'nin gerisinde kaldıkları gibi çoğu örnekte de Amerikan istihbaratlarından medet uman ve ona bağımlı durumdaki servisler haline geldiler. Öte yandan Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından stratejik önemini kaçınılmaz biçimde yitiren Türkiye, Avrupa ve ABD nazarında gözden düşmeye başladığı gibi NATO'daki ağırlığını da kaybetmişti.

Milli İstihbarat Teşkilatı, bu esnada bir yandan gerek soğuk savaş sonrası değişen istihbarat algı ve anlayışları, gerekse Türkiye'nin geçirdiği değişimler ve tehdit algılamalarına uyum sağlamaya gayret ederken diğer yandan da dış ülkelerdeki örgütlenmelerini kuvvetlendirmeye ve Türkiye'yi ilgilendiren gelişmelerin farkında olmaya çabaladı. ABD istihbaratlarına benzer biçimde diğer ülkelerle istihbarat işbirliklerine gitmeye, ülke içindeki diğer hassas kurumlara -bilhassa enerji ve finans sektörlerindekilere- eğitimler vermeye, çekirdek kadrodan itibaren sivilleşmeye ve teknolojik gelişmeleri olabildiğince izlemeye gayret etti. Günümüze kadar da MİT sürekli kendini revize etmeye ve küresel ölçekte gelinen noktada olmaya azami önem vermiştir.

Son dönemde de MİT'te, özellikle sivilleşme döneminden itibaren başlayan değişim iyice ivme kazanmaya başladı. Magazinel istihbaratçılık, sivil-asker çatışmaları, iç çekişmeler ve mesleki rekabetin doğurduğu siyasi entrikalar, akrabacılık/kadrolaşmalar, komplo örüntüleri, insanların zaaflarını tespit edip bunları şahsi çıkarlar için kullanma gayesi ve vatandaşlarını potansiyel tehlike gören anlayış terk edildi. Ayrıca gizli, karanlık, muğlâk ve mağrur görüntüden uzaklaşılıp, kendilerini topluma anlatabilme ihtiyacı duyuldu. Öte yandan hâkim olan İttihatçı geleneğin ağır ve hantal yapısıyla, sivil kökenlilerin kurumda yükselmesinin imkânsızlığı da aşılmaya başlandı. En önemlisi de sorunlara politik yaklaşımlar üretmek yerine salt askeri tekniklerle 'iş' yapmaya çalışılan yapıdan bütünüyle vazgeçildi. Yani çağın koşullarını yakalayan MİT asli görevine dönmeye ve faydalı işler yapmaya başladı.

Emre Taner'in 2007 başında sunduğu ve Türkiye'nin bölgesinde merkezi bir güç olacağı anlayışını ifade ettiği etkileyici rapor, MİT'in muazzam bir bilgi birikimi ve geçmişten edinilen tecrübeler ışığında öngörebildiklerini ülke gerçekleri açısından saptayabilme konusunda ne durumda olduğunu anlayabilmemizi sağlıyor. Bu raporda Emre Taner, iç düşman saplantısının artık terk edilmesi gerektiğini belirtip birlik beraberlik vurgusu yapmıştı. Yine bu raporda dağa çıkıp PKK'ya girenlerden suça karışmamış olanlara ceza vermeyip topluma kazandırma önerisi ve bölgenin kalkınması için proje örneklerinin bulunduğu söylenmektedir. Aslında bu raporda ifade edilenler, bugünkü değişim adımlarının ilk nüveleriydi. Kürt konusunda uzman olan Emre Taner'in görev süresinin sürekli uzatılması da bu parçayı tamamlamaktadır.

Gerçekten de bugün, AK Parti'nin “demokratik açılım ve kardeşlik projesi” adıyla Türkiye'de bütünlüklü ancak özellikle Kürt toplumuna yönelik ciddi bir biçimde atmaya başladığı adımlarda ve özellikle Irak bağlantılarına ilişkin MİT'in etkin ve öncü bir konumu gözden kaçmamaktadır. Kandil ve Mahmur'dan dönenleri Kürt federe bölgesinin etkin ismi ve eski Başbakan Neçirvan Barzani ile birlikte bizzat MİT Müsteşarı Emre Taner'in planlaması ve öncesinde bölgedeki yaptığı stratejik temelli diğer girişim ve görüşmeler bunun en somut örnekleri.

MİT'in demokratik açılım örneğindeki konumu aslında gizli servislerin olan bitenden çok 'olabileceği' görebilme yetisinden ve hamasi değil gerçekçi düşünebilmesinden kaynaklanıyor. Buna MİT'in köklerinin dayandığı Teşkilatı Mahsusa üzerinden tarihi bir örnek verebiliriz: Teşkilatı Mahsusa'nın kuruluşu, Osmanlı Devleti'nin 3 kıtadaki topraklarının neredeyse tamamına yakınını kaybederek çekildiği döneme denk gelmişti. Teşkilat'ın bu dönemde yürüttüğü çalışmalar ne olmuştur diye düşünüldüğünde ilk etapta akla “daha az toprak kaybına yönelik çalışmalar” gelse de öyle olmamıştı. O dönemde Teşkilatı Mahsusa, Anadolu coğrafyası dışındaki milletlerin Osmanlı'dan ayrılmasını engellemenin imkânsız olduğunun farkındaydı. Bu nedenle de Teşkilatı Mahsusa Osmanlı'nın son döneminde İmparatorluktan koparak bağımsız olan yeni devletlerin sömürgeci güçlerden kurtulup tam manada bağımsız devletler olması için çalışmıştı. Sudan, Mısır ve Balkanlardaki gibi çoğu ülke örneğinde de bunu başarmıştı.

Bitirirken ifade etmek gerekir ki, MİT'in demokratik açılıma verdiği önem salt bir Hükümet talimatından ileri gelmiyor. Kuşkusuz, siyasi irade (Hükümet) MİT'i cesaretlendirip, desteklemiştir ancak MİT'in duruşundaki temel etken, sorunların demokratik ve çağdaş bir şekilde çözülmemesi durumunda yakın çevremizdeki örneklerde olduğu gibi ayrılıkçı ve kanlı çözümlerin devreye girmesinin kaçınılmaz olduğu gerçeğine dair farkındalıktan başka bir şey değil.