Ulus-devlet ve ortak insan hakları

Siyasi tarihte, modern devletin oluşumu tanımlanırken, ulus inşa sürecinden bahsedilir. Ulus devletin egemenlik açısından en büyük yeniliği, kralın elindeki otoriteyi yasaya aktarması olmuştur. Bazı siyaset bilimciler egemenliğin monarktan ulusa geçişi bağlamında, yalnızca sahnedeki aktörlerin yerinin değiştiğini, oyunun ana temasının ise aynı olduğu görüşünü savunurlar. Buna göre, "egemen irade, kralın iradesi, yani devletin iradesidir. Şimdi ise, kralın yerini ulus almış ve devletle özdeşleşmiş ve ulus bir anlamda modern kral olmuştur." Eğer egemen olan ve iktidarı kullanan ulus ise, egemen olmayan ve yönetilen kimdir? Belki de, esas paradoks burasıdır. Yöneten ve yönetileni anlayabilmek için sermaye egemenliği konusu göz ardı edilmemelidir. Zira, modern egemenliği ve ulus devleti yaratan, bir yönüyle burjuvazinin egemenlik sorununu çözmede başvurduğu yöntem olarak karşımıza çıkmasıdır. Bir diğer ifadeyle, "modern Avrupa egemenliği kapitalist egemenliktir; sermayenin gelişmesinin bir işlevi olarak bireysellikle evrensellik arasındaki ilişkiyi üst belirleyen bir yönetim biçimidir. Egemenlik ile sermayenin sentezi tam olarak başarıya ulaştığında ve iktidarın aşkınlığı otoritenin aşkın bir uygulamasına dönüştüğünde, egemenlik bütün bir toplumu yöneten politik makine haline gelir… Bu makine sınırları içindeki insanları ulus ya da halk olarak bütünleştirir" ve ortak değerlere sahip bir ideoloji ya da dünya görüşü inşa etme serüvenine başlar. Kimileri bu süreci, kan ilişkilerinin biyolojik sürekliliğini devam ettirmesi olarak algılasa da, gerçek böyle değildir. Ulus devlet olgusu, geçmişten bugüne kadar, sermayenin kendi mali ve siyasi iktidarına giden yolda, toplumu yeniden örgütleyişinin kurumsal karşılığıdır ve tutkal olarak da milliyetçilik kullanılmıştır.

Türkiye örneğinde ise, özellikle 1920 ve 30'ların koşullarında, Ulus Devlet kaçınılmaz bir modeldir. "En azından iki açıdan: Bir defa, dönemine tam oturur: Çok dinli, çok etnili, çok hukuklu imparatorluklar dağılmakta, "milli" kapitalizmin gerektirdiği Ulus Devletlere geçilmektedir. İkincisi, hızla savaşa sürüklenen bir ortamda yeni oluşmuş bir devlet, gerek temel sanayilerini kurarak (Sümerbank, vb.) gerekse içeride belli bir "birlik ve beraberlik" sağlayarak kendini emperyalist hesaplaşmalardan uzak tutmaya çabalayacaktır." Örneğin, yabancı sermaye adına ne varsa, ülkede kamulaştırılmış, gümrükler konmuş, ulusal sanayi hamleleri gerçekleştirilmiş, eğitim ve kültür alanındaki etkinlikler merkezi devletin denetimine ve organizasyonuna bırakılmıştır. Ancak bu tarz bir ulusçuluk, dış tehlikelere karşı koruyucu işleviyle ne kadar ilerici görünürse görünsün, içerisi bakımından tam ters bir rol oynar. Yabancı güçlere direnen bu yan; ulusal kimlik, birlik ve güvenlik adına iç farklılıkları ve muhalefeti bastırarak, içeride eşit ama ters yönde bir baskı uygulayan hâkim bir güce dönüşür. "Ekonomik yönelimlerin de desteklediği bir milliyetçilik sistemi, anti-demokratik paralel devlet örgütlenmelerini ortaya çıkarmakta, mafya ile siyaseti iç içe geçirmekte, toplumun bir arada yaşama kapasitesini tehdit etmektedir."

Yine de, modern devletlerde, (siz bunu ulus devlet olarak okuyun) feodalizme göre daha gelişmiş demokrasi anlayışı vardır: sosyal devletin kurulması, ücret dengesinin yerleştirilmesi, toprak reformları, pozitif hukuk, emekçilerin hakları ve emeği koruma, eşit yurttaşlık, yerel girişimcilere öncelik verme, ekonomiyi yerel ihtiyaçları karşılama yolunda güçlendirmesi, vs. Ayrıca, modern devlet, bir kurum olarak, çok sayıda işlevi yerine getirebilir ve bunu yaptığı içindir ki varlığını sürdürmektedir. Bu işlevlerin başında; etnik ya da dinsel kimliği ne olursa olsun, vatandaşlarına, olanaklar ölçüsünde, çevre ülkelerin saldırısına karşı güvenlik, bireylere, toplumsal sınıflara veya dinsel-etnik gruplara birbirleri karşısında hukuksal eşitlik, adalet ve güvenlik sağlaması gelir. Bu anlamda modern devlet, halen bir otorite merkezidir.

Modern devletin, belirli ölçülerde egemenlik erozyonuna uğradığı doğrudur. Küreselleşme, Türkiye de dâhil olmak üzere, ulus-devletler üzerindeki olumlu ve olumsuz etkilerini ağırlıklı olarak ekonomi, siyasi, sosyo-kültürel, askeri ve terör boyutlarında göstermektedir. "Ulusal para ve mali piyasalar yoğun bir kontrole maruz kalmaktadır. Küresel sermayenin aktörleri devlet egemenliğine müdahalede bulunurlar. Egemenlik, küreselleşen sermayenin altında adeta ezilmektedir. Egemen devletler, makroekonomik politikalarını belirlemek için çok taraflı antlaşmalar yapma yetkilerini kaybetmektedirler. Böylece, bölgesel ya da dünya çapında faaliyet gösteren devletler üstü örgütlere bazı sorumluluklar devredilmektedir… Ekonomi, ulus ötesi bir ekonomiye doğru metamorfoz geçirmektedir. Bu süreçte, asıl önemli olan, dünya çapında sermaye akışlarının hızlanması ve ulusal ekonomik koşulların küresel düzeyde birbirine bağlı sermaye piyasaları tarafından belirlenmesidir. Günümüzde artık devletlerin sınırları içine gömülü olan ulusal ekonomilerden çok, piyasalar içine gömülü olan devletler söz konusudur." Siyasal anlamda ise, insan hakları, demokrasi ve doğal çevreyi koruma gibi alanlardaki yetki ve sorumluluklar da giderek ulus üstü kurumlarca denetlenmektedir. Kısaca değindiğimiz bu etkiler daha da çoğaltılabilirken, bunun sonucunda klasik anlamdaki ulus-devlet egemenliği aşınmıştır.

Tabii ki hayır… Ulus-devleti dışa kapanma olarak görenler, dünya ile ekonomik bütünleşme artınca, ulus-devlet ortadan kalkıyor yorumunu yapmaktadırlar. Oysa, bu doğru değildir. Çünkü, büyük topluluklar açısından en azından seçimle işbaşına gelme yönünden bakılacak olursa, tek meşru güç hâlâ ulus-devlettir. "Aynı zamanda, yönettiği insanların dolaylı, dolaysız oluruna dayanan tek siyasal güç hâlâ ulus-devlettir. Yani, halkın tek denetleyebildiği güç, demokrasiler işlediği sürece ulus-devlet olmaktadır. Ayrıca, ulus-devletin bir yönetim işlevi vardır. Birçok uluslararası kuruluştan söz edilmektedir ancak, bunların hiçbirinin yaptırım gücü yoktur. Çünkü, hiçbiri bu anlamda anayasal kuruluş değildir. Sonunda yasa yapılacaksa, bunun klasik yasama işlevini de, yürütme işlevini de hala ulus-devlet yerine getirmektedir. Dolayısıyla, dünyada bunları yerine getirecek bir başka güç ne olmuştur, ne de çok yakında olacak gibi gözükmektedir." Bugün olan ulus devletlerin ortadan kalkması değil, ulus devletlerin yeniden yapılanmasıdır. Zaten, "ulus devlet adını verdiğimiz siyasal örgütlenme modeli Meclis'te parlamenterlerin el kaldırmasıyla yürürlüğe girmiş değil ki "kaldıralım" denince ortadan kalkıversin. Ulus devlet, uzun bir tarihsel süreç içinde toplumsal ve ekonomik yapıların dönüşümü paralelinde ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla ekonomik ve toplumsal yapıda yeniden temelli dönüşümlerin meydana gelmesi halinde siyasal modeller de kendiliğinden değişir."

Görünen o ki, yakın tarihlerde Avrupa Birliği'ne benzer ortak kültürel – siyasal birlikler dünyanın diğer coğrafyalarında da ortaya çıkacaktır. Nitekim bazı kültür havzalarında – şimdilik - ekonomik ve askeri temelli oluşturulan birlikler, süreç içerisinde tabii dinamiklerin etkisiyle, Avrupa Birliği'ne benzer siyasal birlikteliklere doğru evrilme potansiyeli taşımaktadırlar. Gelecekte, dünyadaki ekonomik büyümenin büyük oranda bölgeselleşmiş ekonomiler içinde olacağı düşünülmektedir. Ulus devletler, üyesi bulundukları bölgesel örgütlerin politikalarına büyük oranda uymak zorunda kalacaklardır ve bölgesel kuruluşların çatısı altında egemenliğin kendiliğine sağladığı haklardan bir bölümünü üst düzeydeki örgütlere bırakacaklardır. Ancak, bu bile ulus devletin sonu olduğu anlamına gelmez. Libya'ya operasyon yapıldığı zaman, Fransa ve ABD'nin birlikte hareket etmesi, Almanya'nın, Rusya gibi davranıp, operasyonu eleştirmesi ve bir tarafta Rusya ile Almanya, diğer tarafta Fransa ile ABD'nin ortaklık kurması, aslında ulus devletlerin sonunun gelmediğini zımnen teyit etmektedir.

Terör örgütünün yaşattığı acı ve sıkıntıların sevkiyle, meseleyi sırf etnik çerçeve kapsamında değerlendirmek sorunu esastan değil, çeperden tartışmaktır. Ayrıca bu değerlendirme, Türkiye'nin gerçeklerine de terstir. "Türkiye'de tarihi, kültürü ve dini her ne kadar bir olsa, sosyal bütünleşmeyi belli bir aşamaya getirmiş bulunsa da Kürtlerden farklı olarak daha başka etnik guruplar da bulunmaktadır. Bunlara, devletin Kürtlerden farklı bir muamelede bulunmadığı bilinmektedir. PKK terörünün bir kısmına veya tamamına "Kürt Meselesi" ismi bağlamında bakmak, üstü örtülü bir şekilde bu topluluklara her hangi bir hak talebinin gayri meşru yolunu göstermek gibi olacaktır. Bu nedenle, söz konusu yaklaşım yanlış olduğu kadar tehlikelidir de… Aslolan, bugünkü ulus devlet formunun sürekli gerilim ve çatışma üreten mütehakkim ve mütecanis yapısıyla çoğulculuğa imkân vermemesidir. Bu yapının "çoban salatası" mahiyetine ircası, çeşitliliği yansıtırken bütünlüğü de koruyacaktır." Ne Türk'ün Kürt'le, ne de Kürt'ün Türk'le problemi yoktur. Bu ifade, kelimenin hiçbir anlamıyla 'edebiyat' değildir. Aksine, hem tarihi, hem dini ve hem de toplumsal-kültürel bir gerçektir.

Bir yandan, Ulus Devlet'i ve milliyetçiliği baş düşman ilan etmek, diğer yandan etnik ve kimlik düzenin savunucularıyla terazinin aynı kefesine oturtmak tabii ki hiç de kolay olmasa gerek! Türkler ve Kürtler etnik bir zeminde mi yoksa demokratik zeminde mi oluşacaklar? Etnikse işimiz gerçekten çok zor… Halbuki, bizatihi hepimiz, Allah tarafından yaratılmış insanlarız. Dolayısıyla, yinelemekte fayda görüyorum, kimliklerle ve alt – üst diyerek insanları tasnif etmek yerine, "ortak insan hakları" üzerine anlaşsak belki "sorunlar" karşısında biraz daha mesafe kat edebiliriz. Lütfen unutmayınız, "İnsan Hakları ilkelerini üretenler, Fransız'ı, Alman'ı, İngiliz'i, Türk'ü, Kürt'ü, Hıristiyan'ı, Budist'i ya da şunu bunu değil, değerli bir varlık gördükleri insana, nerede olursa olsun, ona bazı ihlallerin yapılmaması gerektiğini" savunurlar. Ayrıca, Ulus Devlet'in temel niteliği, tek bir milli kimlikten oluşan halkı temsil etmesi değil, ötesinde, emperyalizme karşı direnç göstermesidir. Bir başka deyişle, bahsettiğiniz ulus devlet, emperyalizme direnç göstermiyorsa, ona Ulus Devlet demenin de hiçbir anlamı yoktur.