Yeni anayasa süreci ve engeller

Otuz yıldır tartışılan mevcut anayasanın kökten değiştirilmesi yönünde TBMM'de uzlaşma komisyonuna katılacak üyeler belirlendi. Her ne kadar bazı üyelerin yakın geçmişteki sözleri, komisyonun faaliyetlerini kilitleme konusunda potansiyel bir risk taşıyorsa da, toplumun bu derece güçlü bir değişimden yana olması yeni anayasa konusunda umutlu olmaya imkan veriyor. Ancak değişim yolunda engeller yok değil. Engelleri aşabilmek için durum tespitinin gerçekçi yapılması gerekir.

Öncelikle toplumun ezici bir kısmının çeşitli sebeplerle bu anayasanın artık değişmesi gerektiğinde hemfikir olduğu doğru. Yalnız sebepler muhtelif olunca buna yönelik çözüm önerileri de farklı olmak durumunda. AK Parti ile CHP'nin, BDP ile MHP'nin aynı sebeplerle anayasanın değiştirilmesine taraftar olduğunu kim iddia edebilir ki...

Yeni anayasa talep edenleri şöylece tasnif etmek mümkün: Yapılışı itibarı ile darbeci zihniyetin egemen olduğu, vesayetçi, antidemokratik özelliği dolayısıyla anayasanın değiştirilmesini isteyenler; çok sayıda maddesi değiştirildiğinden dolayı artık mantıksal bütünlüğü kalmadığı, yamalı bohçaya döndüğü için değişimden yana olanlar; özünün korunması gerektiğini savunmakla birlikte bazı maddelerinin daha demokratik şekilde, derli toplu yazılması gerektiğini düşünenler; değişiklikten yana olmamakla birlikte seçim atmosferinde verilen sözler sebebiyle mecburen buna razı olan, fakat sivillerin anayasa yapamayacaklarını, kurucu meclisin gerekli oluşu gibi garip mülahazalar ileri sürüp sonuçta çalışmaları tıkamaya niyetli olanlar; bir zamanlar anayasanın sağladığı geniş imkanlardan kendileri faydalanırken şimdi bu imkanın başkalarının eline geçtiğini görerek zaruretten dolayı anayasanın yenilenmesi gerektiğini savunanlar.

Yeni anayasanın hazırlanması sürecinin kolay olmayacağı kesin. Bazı partilerin veya bazı temsilcilerin tribünlere oynamayı tercih edecekleri daha çalışmalar başlamadan kendini göstermektedir. Halbuki toplumun elli-yüz yıllık geleceği için mükemmel bir fırsat mevcut parlamentonun önünde durmaktadır. Muhtemel engelleri bertaraf etmenin yollarını bulabilme kapasitesi siyaset kurumunda esasen mevcuttur. Anayasa hazırlamanın teknik yönünü uzmanlarına bırakarak komisyonun bazı yöntem ve idari işlemlerine ilişkin önerilerde bulunabiliriz.

Uzlaşma Komisyonu'nun ilk olarak bir konuda uzlaşması gerekir: Konuşmamak. Diplomaside en çetrefilli işlerin halledilmesinde başvurulan önemli yöntemlerden birincisi çalışma konusunda belli aşamaya gelinceye kadar kişilerin konuşmamalarıdır. Partiler tarafından tam yetkili olarak görevlendirilen komisyon üyeleri saatlerce tartışabilirler, birbirleriyle en demokratik şekilde mücadele edebilirler, fikirlerini kabul ettirmek için olağanüstü çaba gösterebilirler ama birilerinin süreci sabote etmesine yol açmamak için bu müzakereler komisyon odasında kalmalıdır. Nasıl olsa kamuoyu bu konuyu aylarca tartışacaktır. Komisyon tartışmalara kulak vermeli fakat kendisi konuşmamalıdır.

Mevcut anayasanın en büyük zaafı çok ayrıntılı, kanunlarla hatta yönetmeliklerle düzenlenebilecek hükümler içermesi. Bundan dolayı ilk önce bir ayıklama işlemi yapmak gerekir. Hangi konular anayasada yer almamalıdır? Bu soruya yürürlükteki anayasanın maddelerine bakarak cevap vermek çok zor olmasa gerektir. Mesela yüksek yargı üyelerinin seçimlerine, rektör seçimlerine ilişkin ayrıntılar, askeri yargı ile ilgili hükümler, temel hak ve hürriyetlerin kısıtlanmasına yönelik teferruat, kamulaştırma-özelleştirme ile ilgili hususlar, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinin zorunlu oluşu gibi konular anayasada yer almamalıdır. Temel kurumların, örneğin Yargıtay'ın, Danıştay'ın, Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu, esasları, üye sayısı belirtildikten sonra gerisi kanuna bırakılmalıdır. Bu temel kurumların sık sık siyasi müdahaleye konu olması istenmiyorsa, ilgili kanunların bazı hükümlerinin nitelikli çoğunlukla kabul edilmesi şartı konulabilir. Ayıklama işleminin bizzat vekillerden oluşan komisyon tarafından değil de, uzmanlardan oluşacak alt komisyonlar tarafından yapılması zaman kazanılmasına yol açacaktır.

Anayasada uzlaşılamayacak maddelerin toplamda beşi onu geçmeyeceği tahmin edilmektedir. Güçler ayrılığında, temel hak ve hürriyetlerde, vatandaşlık haklarında, kurumlara ilişkin tanımlamalarda genel olarak uzlaşma sağlanabilecek bir ortam ülkede var. Zaaflarına rağmen istendiği takdirde dünyanın en demokratik, en adil, en gelecek vaat eden anayasasını hazırlayacak bilimsel ve teknik donanım mevcut. Uzlaşmanın kolay olduğu maddeleri yazmak zor değil. Yıllarca yapılan tartışmalar dolayısıyla zaten ilgililerde zihni düzeyde hazırlığın yeterli olduğu da söylenebilir. Bundan dolayı hangi maddeler üzerinde uzlaşılabileceğini belirlemek mümkün ve fazla zaman almayacak bir iş olsa gerektir.

Uzlaşmanın zor olacağı maddeleri en sona bırakmak, her şeye rağmen uzlaşma sağlanmadığı takdirde alternatifli metinler yazarak kamuoyunun tartışmasına açıp bu hususları TBMM'deki çalışmalarda çözümlemek daha uygun olacaktır.

Türkiye'nin ufkunu açacak, kısır çekişmelerle ömrünü tüketmeyecek, Kürt sorununu çözecek, Alevilerin sıkıntılarını giderecek, hantallaşan kurumlara dinamizm kazandıracak, toplumu cendereye sokmayacak bir anayasa için müthiş bir fırsat ile karşı karşıyayız. Bu az bulunur fırsatı siyasi kaprislerle, lüzumsuz, sathi, mevzii gerekçelerle engelleyenlerin vebali şüphesiz ki büyük olacaktır.