"Değişim" Washington"a da uğrayacak mı?

ABD Başkanı Barack Obama, Oval Ofis''teki koltuğunda dördüncü yıla doğru hızla yol alırken, ne içeride ne de dışarı da vaat ettiği ''değişim''i gerçekleştirebilmiş değil. İçerideki değişim taleplerini Amerikan halkına bırakalım. Gerek yemin içme töreninde gerekse Kahire''de, Müslüman dünyaya yönelik yaptığı ilk konuşmasında, ABD ile Müslüman dünyanın “karşılıklı saygı” çerçevesinde “karşılıklı çıkarlara” dayalı “yeni ilişki” vaadi noktasında bir arpa boyu yol alınabilmiş değil.

Kahire konuşmasının üzerinden iki yılı aşkın bir zaman geçti. Washington hâlâ eski Washington. Ancak, Kahire eski Kahire değil.

Müslüman dünya hiç kimsenin tahmin etmediği, edemeyeceği bir değişim sürecinden geçerken, şimdi başka bir soruyu sormanın zamanı. Değişim rüzgarı Washington''a da uğra-yacak mı? Diktatörlere “ya değişime öncülük yapın ya da değişimin önünden çekilin” uyarıları yapan, “statüko artık sürdürülemez” diyen Obama, Ortadoğu''da Amerikan statükosunu bir kenara atacak mı? Değişime reel destek verebilecek mi?

Bunun için geçtiğimiz hafta Perşembe günü ikinci kez Müslüman dünyaya seslenen Obama''nın ne diyeceği önemliydi. Burada, Washington''da, Obama''nın ne diyeceği merakla bekleniyordu ancak Müslüman dünya o kadar da heyecanlı değildi.

Kitleleri şaşırtmadı Obama, konuşmasının sürpriz sayılacak bir tarafı yok. İsrail hükümetinin ve Cumhuriyetçilerin, Obama''nın iki devletli çözüme giden yolun 1967 sınırları temelinde olması gerektiği teklifi üzerinden bir bardak suda fırtına kopartma gayretlerini bir kenara koyun. Yeni bir açılım yapamadı Obama. Birçok yönüyle Kahire konuşmasının gerisine düşen, ikinci sınıf bir konuşma.

Obama yönetiminin, 2010 Eylül ayında dönemin Mısır lideri Hüsnü Mübarek ve Ürdün Kralı Abdullah''ın katılımıyla, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Filistin Yönetimi lideri Mahmud Abbas arasında başlattığı görüşmeler başarısızlıkla sonuçlandı. İsrail''in, Eylül ayı sonunda süresi dolan yerleşim birimlerini durdurmaması üzerine Filistin tarafı görüşmelerden çekildi.

Dışişleri Bakanlığı''nda, 19 Mayıs''taki konuşmasında Obama, görüşmeler için “Açmazdan başka bir yere varamadık” di-yordu. Obama, yaklaşık bir yıl önce Filistin lideri Abbas''a, “Bir yıl içinde bir devlet görmek istiyorum” demişti.

Obama''nın bu konuyu, son konuşmasında dile getirmesinin nedenleri vardı.

Filistin lideri Abbas''ın, Eylül ayında bağımsız Filistin devleti için BM''ye başvuracağını açıklaması, bölgedeki son gelişmeler ışığında dünyadan “tecrit edilme” korkusu yaşan Netanyahu''nun, Cumhuriyetçilerin davetiyle Kongre''de bir konuşma yapacak olması, Obama''yı bu konuyu son konuşmasının içine almasına neden olan sebepler olarak sıralamak mümkün.

Arap isyanlarına karşısında Amerika''nın genel tavrını kapsamlı bir konuşmayla açıklaması gereken Obama''nın, konuşmasında aynı zamanda İsrail-Filistin barışı konusunda da durumu açıklığa kavuşturması gerekiyordu.

Konuşmasında, “Görüşmelere yeninden başlanmasının temeli çok net” diyen Obama''nın, “Varlığını sürdürebilecek bir Filistin ve güvenliği sağlanmış bir İsrail. Biz, sınırların 1967 sınırlarını temel almasını ve toprak alışverişi yapılmasını savunuyoruz” cümlesindeki, 1967 sınırları ifadesi Netanyahu, İsrail lobisi ve Washington''daki Cumhuriyetçiler''in müthiş öfkesine neden oldu. Bir ABD Başkanı''nın barış görüşmeleri için 1967 sınırlarının temel alınmasını ilk kez kullanıyor olması büyük sansasyona neden oldu. Washington''ın eksen değiştirdiği, İsrail''e arkasını çevirerek yüzünü Filistin''e döndüğü eleştirileri yapılmaya başlandı.

Ortadoğu Dörtlüsü''nün güçlü bir şekilde destek verdiği Obama''nın bu sözleri gerçekte malumun ilanından başka bir şey değil. Obama''nın, barış görüşmelerinin 1967 sınırları temelinde olması gerektiğini söylemiş olması önemli ve yabana atılacak bir konu değil. Ancak, barış görüşmelerinin dört temel konusu olan sınırlar, yerleşimler, mülteciler ve Kudüs''ün durumu konuşulurken, sınırlar konusunda referans; 1967 öncesindeki sınırlardır. Sadece bölge uzmanları değil Amerikalı yetkililer de sınırlar konusunu dile getirirken, ''67 sınırları üzerinden konuştukları görülür. Ama bir farkla; bunu kendi yaklaşımlarından daha çok Filistinliler''in hedefi olarak dile getirirlerdi.

Bu noktayı, The Christian Science Monitor''daki haberinde Peter Grier iyi yakalamıştı. Dışişleri Bakanı Hillary Clinton, Eylül 2010''da taraflar arasında yeniden başlayan müzakereler sonrası 20 Ekim 2010''da American Task Force on Palestine (Filistin''de Amerikan Görev Gücü)''nde yaptığı konuşmada şunları söylüyordu:

“Eğer onlar (Netanyahu ve Abbas) görüşmeleri sürdürürlerse, çatışmaları bitirecek sonuçlarda anlaşabilirler; 1967 sınırları temelinde, karşılıklı toprak değişimiyle Filistinlilerin hedefi olan bağımsız ve yaşayabilir Filistin devleti ve İsrail''in hedefi olan, güvenlik gereksinimleri ile buluşan, güvenli ve sınırları tanınmış Yahudi devletine ulaşabileceğine inanmış durumdayız.”

Yukarıdaki cümlelerde “Filistinlilerin hedefi olan” kelimelerini çıkartın, biraz daha yukarıda, tam da Obama''nın sözlerini görürsünüz. Obama, Kahire''de en büyük alkışı İsrail yerleşimlerini yasal kabul etmeyeceklerini söylediğinde almıştı. Ancak, müzakerelerin en zor başlıkları olan, mültecilerin kaderinin ne olacağı ve Kudüs konusunu, sınırlar konusunun arkasına atmakla, çözüm değil çözümsüzlüğü önermiş oldu Obama.

Kudüs konusu çözülmeden sınırlar üzerindeki ihtilafı çözmek ne kadar mümkün o da ayrı bir soru? Dış İlişkiler Konseyi kıdemli uzmanı Elliott Abrams, “Nitekim, sınırın en çok tartışmalı olan bölümü Kudüs yakınında. Kudüs çözülmeden sınırlar üzerinde anlaşma olsa bile işe yaramaz” demesi boşuna değil.

Obama, son teklifiyle Netanyahu ile arasında biraz daha mesafe koyarken, İsrail tarafının iddialarının aksine Filistin ile mesafeyi biraz daha kapatmış olmadı. İngiltere, Almanya ve Fransa gibi ülkelerin de aralarında bulunduğu 130 aşkın ülke, Abbas''ın Birleşmiş Milletler Genel Kurulu''na Eylül ayında getireceğini söylediği bağımsız Filistin devletine desteğini açıklamış durumda. Obama, son konuşmasında Filistinlileri uyarının ötesine geçen ifadeler kullanıyordu. Daha da ötesi, sorunu iyice içinden çıkılmaz hale gelen yaklaşımlar sergiliyordu.

BMGK''da, ABD''nin bağımsız Filistin devletine destek vermesini elbette kimse beklemiyordu. Ancak, Obama''nın şu sözleri oldukça anlamlı: “Filistinlilerin İsraillilerin meşruiyetinin altını oymaya çalışarak kazanacağı bir şey yok. Eylül ayında yapılacak BM zirvesinde İsrail''i yalnız bırakma girişimleri bağımsız Filistin devleti getirmeyecek.”

Obama, bu sözleriyle Filistinlileri adeta tehdit ederken, Netanyahu''nun, “Abbas ya bizimle ya Hamas''la barış yapar” restine karşılık, Fetih-Hamas birlikteliğine kapıları kapatmayarak, İsrail''in öfkesini kabarttı!

İsrail için “Yahudi devleti” ifadesiyle bir başka açmazı da körüklüyor ABD Başkanı. İsrail, neye hangi karara göre Yahudi devleti? Filistinlilerin İsrail''i Yahudi devleti olarak kabul etmesi durumunda, mülteci konusu nasıl çözülebilir. “1967 sınırları öncesine dönmek söz konusu olamaz” diyen Netanyahu, bir tek Filistinli mülteciyi içeriye ülke sınırlarından içeriye sokar mı?!

Cuma günü ekranların karşısında Netanyahu''dan “1967 sınırları öncesine dönmemiz mümkün değil” sözlerini işitti Obama. Yahudi tarihi konusunda Netanyahu''dan bir de kısa bir tarih dersi aldı. ''67 sınırları konusunu tek kelime etmeden, çözüme giden formülü konuşmasında açıkladığını söyleyen Obama''ya, kısa dönemde bu konuşmasının iki somut sonucu olacak.

Obama, 2012 kampanyası için Yahudilerin desteği olmadan da milyarlarca dolar toplayacağı kesin. Seçime giden Obama için para bulmak sorun olmayacaktır.

Amerika''daki en büyük Yahudi örgütü olan AIPAC, 2012''deki seçimlerde Obama''ya aleyhine çalışacaktır. Konuşmanın bir gün öncesinde New York Times gazetesine ilan vererek 1967 sınırlarına dönmeyi destekleyen J Street isimli Yahudi kuruluşu hariç diğer Yahudi lobileri, Kongre ve Cumhuriyetçiler üzerindeki ağırlıklarını kullanarak, Obama''ya nefes aldırmamak için çalışacaktır.

Obama, gerçekten de hem İsrail hem de Filistin tarafını zorlayarak müzakere masasına tekrar çekmek istiyor olabilir. Barış planının bu kadar karmaşık ve çelişkili görünmesinin arkasında belki başka planları vardır Obama''nın!

İsrail-Filistin barışı son konuşmadan önce ölüm döşeğindeydi. Şimdi komada. “Yok, öyle değil” diyen varsa, şu iki sorunun cevabıyla gelsin: Müzakerelerin başlaması için soru bir; herhangi bir plan var mı?

ABD''nin Ortadoğu Özel Temsilcisi George Mitchell istifa ettikten sonra yerine yeni bir isim atanmış değil, atanacağına dair bir işaret de yok. Varsayalım Obama''nın henüz açıklamadığı bir planı var.

Soru iki: Hangi mekanizmayla?