“Osmanlı’dan Günümüze Hâlidîlik” Sempozyumu

Önümüzdeki pazar günü İstanbul’da önemli bir ilmî toplantı gerçekleşecek inşallah. “Osmanlı’dan Günümüze Hâlidîlik: Tarih, Toplum ve Kültür” başlığını taşıyan bu ilmî şölende yerli ve yabancı kırka yakın akademisyen sunum yapacak. Bu uluslararası sempozyumda Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin görüşleri ve etkileri ile onun öncülüğünü yaptığı Hâlidîlik çeşitli boyutlarıyla ele alınacak.

Mevlânâ Hâlid, 1779’da Irak’ın Süleymaniye şehrinde doğmuş, 1827’de Şam’da veba hastalığından âlem-i cemâle göçmüştür. Bu dünyadaki fani hayatı yalnızca kırk sekiz yıl sürmüş; ama ömrünü o kadar bereketli geçirmiş ki ardında yüzden fazla halife, onlarca tekke ve binlerce müridden oluşan büyük bir manevî yol bırakmıştır. Etkisi, başta Suriye ve Irak bölgesi olmak üzere Anadolu’nun dört bir yanı, İstanbul, Rumeli, Balkanlar ve Orta Asya’ya uzanacak kadar büyük çaplı olmuştur.

Mevlânâ Hâlid, büyük bir sûfî olmanın yanı sıra İslâmî ilimlerde çok iyi tahsil görmüş ve medreselerde yıllarca bu ilimleri tedris etmiş önemli bir âlimdir. Onun tasavvuf anlayışında ilim, manevî hayatın karşısında veya dışında duran bir unsur değildir. Aksine o, tasavvufî terbiyenin sağlam bir ilmî temele dayanması gerektiği kanaatindedir. Bunun somut göstergelerinden biri, ilmî icazeti olmayan kimselere hilafet vermeme ilkesidir. Bunun anlamı şudur: O, manevî irşat için seyr u sülûku tamamlayıp belirli bir manevî olgunluğa ulaşmayı tek başına yeterli görmemiş, mutlaka ilim sahibi olmak gerektiğine inanmıştır. Bu sebepledir ki onun yolu, daima medrese ile iyi ilişkiler içinde olmuş ve pek çok medrese ehli onun yoluna intisap etmiştir. Âlûsî ve İbn Âbidîn gibi devrindeki en önemli ilim adamlarının ona intisap etmesi bunun en güzel örneğidir.

Mevlânâ Hâlid’in düşünce dünyasını ilginç kılan hususlardan biri, mensubu olduğu tasavvufî gelenekle ilişkisini ele alış biçimidir. O, Nakşibendiyye’nin Müceddidiyye çizgisinden gelmektedir; dolayısıyla İmam Rabbânî’nin düşünce mirasıyla irtibatlıdır. Bilindiği üzere İmam Rabbânî, İbn Arabî’nin vahdet-i vücûd anlayışını eleştirmiş, vahdet-i şühûd anlayışını benimsemiştir. Bununla birlikte Mevlânâ Hâlid’in İbn Arabî’nin düşüncelerine kapalı olmadığı, onun vahdet-i vücûd anlayışına yakınlık duyduğu anlaşılmaktadır. Hatta halifelerinden Abdurrahman Tâğî’nin ifadesine göre cehennem azabının ebedî olmadığı hususunda İbn Arabî’ye benzer bir düşünceye sahiptir. Bu durum, onun kendi silsilesinin manevî mirasını taşırken farklı düşünce geleneklerinden de beslenebilen geniş ufuklu bir sûfî olduğunu gösterir. Daha net bir ifadeyle söylersek bağlı olduğu manevî yolu sadece taklid eden bir sûfî değil “müctehid bir sûfî” olduğunu gösterir.

Hâlidîliği konuşmak, dar anlamıyla tarikat kavramını veya dar çerçevedeki bir tarikat yapılanmasını konuşmak değildir. Zira Hâlidîlik; etkisi, özgül ağırlığı ve nüfuz alanı itibarıyla siyâsî, ictimâî, iktisâdî ve kültürel boyutları ve de etkileşimleri olan önemli bir dinî harekettir.

Hâlidîliği konuşmak, Osmanlı’nın son asrına damgasını vurmuş önemli bir tarikatı ve dinî oluşumu konuşmak demektir. Zira hem Mevlânâ Hâlid’in hayatında Hâlidîlik Osmanlı ilmiye sınıfı ve devlet ricali nezdinde ciddi bir kabul görmüş hem de 1826’da Yeniçeriliğin ilğasıyla birlikte Bektaşî tekkelerinin kapatılmasından sonra bu tekkelerin önemli bir kısmı Hâlidî tekkelerine dönüşmüştür. Hâlidîlik, Osmanlı’nın son yıllarında etkili bir dinî hareket olduğu için cumhuriyet sonrası Türkiye’de de bu etkisini sürdürmüştür. Şu hâlde Hâlidîliği konuşmak, cumhuriyet sonrası Türkiye’deki din anlayışını, dindar çevrelerin siyâsî, ictimâî ve kültürel durumunu ve duruşunu; yönelimlerini ve eğilimlerini konuşmak demektir. Dolayısıyla Hâlidîlik sadece tasavvuf tarihi araştırmacılarının veya ilahiyatçıların ilgi alanı değildir; sosyal bilimlerin tüm alanlarını ilgilendiren bir sosyal araştırma konusudur aynı zamanda. Bu sebeple bu sempozyumda ilahiyatçıların yanı sıra bazı sosyal bilimciler de konuyla alakalı düşüncelerini ve tespitlerini paylaşacaktır.

Mevlânâ Hâlid’in manevî ve kültürel mirası üzerinde önemle durulması gereken hususlardan birisi de Türk-Kürt kardeşliği bakımından taşıdığı anlamdır. Hâlid-i Bağdâdî, Kürt asıllı bir âlim ve sûfîdir. Ancak onun öncülüğünü yaptığı bu manevî gelenek, herhangi bir etnik kimliğin sınırları içerisinde kalmamış; Türklerin, Kürtlerin, Arapların ve farklı toplulukların yaşadığı geniş bir coğrafyada hüsnü kabul görmüştür.

Irak’tan Anadolu’ya, İstanbul’dan Rumeli’ye ve Balkanlar’a uzanana bu yayılış, farklı toplulukların ortak bir dinî ve manevî dil etrafında buluşabildiğini göstermektedir. Onun yetiştirdiği halifeler arasında çok farklı coğrafyalardan gelen şahısların bulunması, bu birlikteliğin somut bir göstergesidir.

Burada üzerinde durulması gereken husus, Mevlânâ Hâlid’in Kürt kimliği ile onun manevî yolunun ve düşüncesinin Türk toplumunda gördüğü kabul arasında bir karşıtlık bulunmamasıdır. Tam tersine, onun ilmî ve manevî mirası etnik farklılıkların ortak bir dinî aidiyet içerisinde nasıl bir birlikteliğe dönüşebileceğinin çok güzel bir örneğidir.

Bugün Türk-Kürt kardeşliğini konuşurken yalnızca siyasî projelere, güncel tartışmalara odaklanmak yeterli değildir. Bu iki milletin asırlar boyunca birlikte oluşturduğu ilmî, manevî ve kültürel mirası da unutmamak gerekir. Mevlânâ Hâlid, bu ortak mirasın en önemli isimlerinden biridir. Onun etrafında şekillenen tarih, Anadolu’da ve Balkanlar’da farklı etnik kimliklerin ortak bir medeniyet tasavvuru içerisinde buluşmasının örneklerini sunmaktadır.

Yazının devamı yenisafak.com’da