Karbonun bedelini kim ödeyecek?

Geçen hafta COP31 vesilesiyle iklim mücadelesinin artık yalnızca çevre meselesi olmaktan çıktığını; sanayinin, ticaretin ve küresel rekabetin kurallarını yeniden şekillendirdiğini ifade etmiştim. Bu dönüşümün en somut örneklerinden biri, Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM).

Sistem oldukça basit: AB, kendi sanayicisine uyguladığı karbon maliyetini, ithal ettiği belirli ürünlere de yansıtıyor. Demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen gibi alanlarda üretim sırasında ortaya çıkan karbon emisyonları fiyatlandırılıyor. 2026 itibarıyla başlayan mali yükümlülük, önümüzdeki yıllarda kademeli olarak ağırlaşacak.

Peki, bu düzenleme Türkiye için ne ifade ediyor?

2025 yılında Avrupa Birliği’ne yaklaşık 117 milyar dolarlık ihracat gerçekleştirdik. Toplam ihracatımızın yüzde 43’üne yakınını oluşturan bu pazarla ticaret hacmimiz 233 milyar dolara ulaştı. Üstelik Avrupa’ya yalnızca nihai ürün değil, sanayisinin üretim zincirini besleyen ara malları da satıyoruz.

Dolayısıyla karbon düzenlemesi bizim için uzaktan izlenecek bir çevre politikası değil, ihracatımızın rekabet gücünü doğrudan ilgilendiren ekonomik bir zorunluluk.

Karbon yoğun üretim yapan şirketlerimizin maliyetleri artarken düşük emisyonla üretim yapabilenler önemli bir rekabet avantajı kazanacak. Dahası, ülkemizde ödenmeyen karbon bedelinin AB sınırında tahsil edilmesi ihtimali, meselenin yalnızca şirket bilançolarıyla sınırlı olmadığını gösteriyor.

Türkiye bu dönüşüme hazırlıksız değil.

2025 yılında kabul edilen İklim Kanunu, ulusal Emisyon Ticaret Sistemi’nin hukuki temelini oluşturdu. Böylece karbonun Türkiye’de fiyatlandırılmasının ve elde edilecek gelirlerin yeşil dönüşüm için değerlendirilmesinin önü açıldı. Ancak sistemin etkin biçimde işletilmesi ve sanayicimizin dönüşüm maliyetinin yönetilmesi gerekiyor.

Enerji alanındaki gelişmeler ise dönüşüm kapasitemizi gösteriyor.

2002 yılında yaklaşık 32 bin megavat olan elektrik kurulu gücümüz, Eylül 2026 itibarıyla 127 bin megavatı aştı. Bunun 80 bin megavatı, yani yüzde 63,1’i yenilenebilir enerji kaynaklarından oluşuyor. Güneş ve rüzgârın toplam kurulu gücü ise 43 bin 762 megavata ulaşmış durumda.

Elbette kurulu güç ile fiilî üretimi karıştırmamak gerekiyor. 2025 yılında elektrik üretimimizin yaklaşık yüzde 44,5’i hidroelektrik, güneş, rüzgâr ve jeotermal kaynaklardan sağlandı. Kömürün payı ise hâlâ yüzde 33 seviyesinde.

Ulaşımda elektrikleşme de hız kazanıyor. 2025 yılında yaklaşık 192 bin elektrikli otomobil satılırken, elektrikli araçların otomobil pazarındaki payı yüzde 17,7’ye ulaştı. Ekim 2026’da bu oran yüzde 22,3 olarak gerçekleşti.

Bütün bunlar önemli ilerlemeler. Ancak enerji üretiminin temizleşmesi, sanayinin dönüşümü ve elektrifikasyonun yaygınlaşması, uzun vadeli ve yüksek maliyetli yatırımlar gerektiriyor. İşte tam da burada finansman meselesi karşımıza çıkıyor.

İklim mücadelesinde herkesin aynı bedeli ödemesi, herkes için adil bir sonuç doğurmaz.

Bugün gelişmekte olan ekonomilerden sanayilerini karbonsuzlaştırmaları, enerji altyapılarını yenilemeleri ve yeni teknolojilere yatırım yapmaları bekleniyor. Oysa bu ülkeler, gelişmiş ekonomilerle aynı sermaye birikimine, teknolojiye ve düşük maliyetli finansman imkânlarına sahip değiller.

Üstelik meselenin göz ardı edilmemesi gereken tarihsel bir boyutu var.

Avrupa, Sanayi Devrimi’nden itibaren yaklaşık iki asır boyunca kömürü yakarak fabrikalarını çalıştırdı, demir yollarını inşa etti, sanayisini büyüttü. Fosil yakıtlardan elde ettiği ucuz enerjiyle refahını artırdı, sermaye birikimini gerçekleştirdi ve bugünkü teknolojik üstünlüğünün temellerini attı.

Şimdi ise aynı kalkınma yolculuğunun henüz başında veya ortasında bulunan ülkelere karbonun bedelini ödemeleri gerektiğini söylüyor.

Elbette iklim değişikliğiyle mücadele ortak sorumluluğumuz. Ancak ortak sorumluluk, tarihsel sorumlulukların eşit olduğu anlamına gelmez.

Dün kömürle zenginleşenlerin, bugün karbon üzerinden kalkınmanın maliyetini başkalarına yüklemesi adil bir iklim düzeni oluşturmaz.

İklim mücadelesinin başarısı, karbonun fiyatını belirlemekten önce, dönüşümün bedelinin kimler tarafından ve nasıl paylaşılacağına verilecek cevapta saklıdır.