Vatandaşsak, vatandaşlığımızı bilelim

Bence Türk vatandaşı iyi bir vatandaş değil, bir kere öyle başlayayım. Okullarda Yurttaşlık Bilgisi dersi vardı, sonra vatandaşlık dersi oldu. O ders bence boşuna okutuluyor. Çünkü biz iyi vatandaş değiliz. İyi vatandaşı ben şöyle tanımlıyorum: Sadece kendi menfaati için değil, toplum adına da yanlış olayları aktaran, bunlara karşı direnen insandır, dilekçe yazan insandır, vatandaş halkının ve çocuklarının sorumluluğunu taşıyan insandır. Maalesef Türk halkı okumayı sevmediği gibi yazmayı da sevmiyor. "Suya sabuna dokunmamak" gibi, "Bana dokunmayan yılan bin yaşasın" gibi, "Her koyun kendi bacağından asılır" gibi bazı atasözleri var. Bu sözler, toplumumuzun vatandaşlık anlayışını bir anlamda yansıtıyor. Neden suya sabuna dokunulmaz, anlamıyorum. Suya sabuna dokunmayan, zaten pistir. Yılan insana niye zarar versin? Bunlar yanlış sözler, ama bizim eğilimlerimizi ortaya koyuyor her biri. Bu ülkenin sahipleri olduğumuzu unutmayalım. Ülkemize, yaşadığımız çevreye sahip çıkalım. Bu da, iyi bir vatandaşlık bilinciyle mümkün olabilir ancak. Ben güzel şeyler yapmak için mücedele ediyorum, bu da beni mutlu ediyor. Ben bir mücadele vermeye ve örnek olmaya çalışıyorum... verdiğim konferanslarda çocuklara iyi bir vatandaşlık bilinci aşılamaya çalışıyorum. Onlara hiçbir şeyden çekinmemelerini, anne-babaları gibi pasif olmamalarını, yaşadıkları çevreye zarar verenleri cesaretle uyarmaları gerektiğini anlatıyorum. Vatandaşsak, vatandaşlığımızı bilelim. Bu ülkenin sahipleri olduğumuzu unutmayalım. Belki yalnızım... ama önemli değil. Mutluluk, bence yapılan güzel şeylerden ibarettir.

Doğru, fazla dokunuyorum. Onyedi defa karakola düştüm. Etiler Karakolu beni iyi tanır. "Deli profesör gene geldi" derler. Çoğu zaman bir şey olmuyor ama, bazen de oluyor. Onun riski de var. Ama çocukların daha fazla şansı var tabii. Onlara dokunan olmuyor. Büyüklerin söylemesi başka, çocukların söylemesi başka. O bakımdan, çok üzüntülüyüm. Hiç unutmadığım bir olay geçmişti başımdan. Yıllar önce Almanya'ya Goethe Enstitüsü'ne okumaya gitmiştim. Yıl 1974, üniversiteye yeni girmişim. Uyduruk bir araba aldık eğleniyorduk. Bir gün Rotterdam'da yemek yediğimiz yerden çıkıyorum, inanın hiç farkında değilim, meğer benim araba bir başka arabaya dokunmuş. Bir gün polis kapıma dayandı; "Efendim, sizden şikayet var". Karakola gittik.

Sormayın. Neyse, çarptığımı gören bir Alman vatandaşı dilekçe yazmış. Arabanın sahibi olsa neyse, sahibi de değil. Sadece orada otururken görmüş. "Hiç hatırlamıyorum" diyorum. "Arabanın sahibi şikayette bulundu mu?" diye soruyorum, "Hayır" diyorlar. Tam üç ay peşimi bırakmadılar. Sonunda şikayet edenin telefonunu verdiler, aradım. Meğer o da Rotterdamlı değilmiş, oraya turist olarak gelmiş. "Bakın" dedim, "Ben burada öğrenciyim, param yok. Çok da para istiyorlar. Böyle bir şey olduğunu hatırlamıyorum, lütfen şikayetinizden vazgeçin" diye ricada bulundum. Ama nafile. Adam Nuh diyor, peygamber demiyor. "Hayır" dedi, "şikayetimi geri almıyorum". Ve benden ikiyüz mark para aldılar. İnanırmısınız, bir ay aç gezdim o parayı verdiğim için. Bu bir vatandaşlık görevidir aslında. Bunu her Alman yapar. Ama Türkiye'de böyle bir şey olmaz.

Vallahi ben de bilemiyorum.

Kesinlikle öyle. Çok şey düzelecek. İnsanlar birbirlerinin yanlışlarını düzeltseler, çok şey düzelecek. Ama bu nereden kaynaklanıyor, bilemiyorum. Belki bu geleneklerimizle, göreneklerimizle ilgilidir. Çünkü biz biliyorsunuz genellikle göçmen toplumlardan geliyoruz. Göçmenliğin verdiği, genetik bir şey olabilir. Moğolistan'a gittim ben. Moğollar da aynı şekilde yaşıyorlar. Biliyorsunuz göçmenler, suyun ve çimenin olduğu yere çadırlarını kurar, oradaki her şey tüketilir... hayvanlar otlar. Çevrenin kirlenmesi onlar için önemli değildir pek. Nasıl olsa tabiat onu zamanla temizleyecektir. Belki o yılların verdiği alışkanlık bugüne kadar gelmiştir diye düşünüyorum. İnsanların çöp atmasına, yerlere tükürmesine ses çıkarmıyoruz. Nasıl olsa günün birinde buradan gideceğiz diye düşünüyoruz galiba.

Evet, yanlış değil. Kendi köyünde hayvanları seviyordur ama, burada bir sokak kedisi gördüğünde tekme atar. Vallahi bunları anlamayamıyorum, toplumun duyarsız olmasına mânâ veremiyorum. Bırakın onu, benim gibi müdahale edenlere yardımcı da olmuyorlar. Tek başıma kalıyorum çoğu zaman.

Aynen öyle vallahi. Bir gün Antalya'ya konferansa gittim, dönüyorum. Baktım otobüste fosur fosur sigara içiyorlar. Bir söyledim, iki söyledim, yok. Aksine, daha çok yakar oldular. "Bakın" dedim, "Sizin sağlığınız sözkonusu. Her yaşadığımız on saniye içinde bir kişi kanserden ölüyor, sigaradan ölüyor". Otobüsteki yolculardan bir Allah'ın kulu da çıkıp bana destek olsa ya! Hayır, herkes tiyatro izler gibi izliyor. Polis getirdim, polis de bir şey yapamadı. Kapalı yerlerde sigara içme yasağı konulmuş, onmilyon lira da para cezası var ama, bunlar kâğıt üzerinde. Uygulamada yok. Benim sigara içmeme özgürlüğüm, kanser olmama özgürlüğüm yok mu Allah aşkına? Ben hakkımı arayamıyorum, aramaya kalkırca kimse bana yardım etmiyor.

Haklısınız. Halbuki bunu dile getirmekle, yapılan bir yanlışı işaret ediyorum. Kimsenin aldırdığı yok.

En az. Ülkemizde sigara içenler, sigara içmeyenlerden daha kıymetli.

Haksız da sayılmazsınız. O zaman, sigaradan dolayı kanser olanların, ölenlerin sorumluluğunu da üstlenmeleri lâzım ama.

Burada en önemli fonksiyon medyaya düşüyor tabii ki. Fakat maalesef şu anda sözel basına ve kısmen de yazılı basına, "Doksan altmış doksan, Türkçesi noksan" insanlar hakim. İki-üç tane ne olduğu belirsiz şımarık kadın medyayı götürürüyor. Şimdi bir tanesi haber sunacakmış. Efendim, hiçbir şeyden haberi olmayan, bilgisi olmayan, hiçbir dünya görüşü olmayan bir insan nasıl haber sunar? Herkes haddini bilmeli. Çarkıfelek, Televole falan gibi programlar yapılıyor, insanlar bunu saatlerce izliyor. Televizyonlarda vatandaşın ne yaptığını, neler yapması gerektiğini anlatamıyoruz. Vatandaşı bilinçlendirecek işler üretilmiyor. Bakın, ben bir televizyon kanalında ikibuçuk yıldır program yapıyorum, tabii Televole ve Çarkıfelek kadar ilgi görmüyor. Tam yüzyetmişdört ülkeyi gezdim, ki en çok ülke gezme rekoru bende. Altı tane gezi kitabı yayınladım, üç tane kömür kitabı yazdım, bunlardan biri İngilizce va onbeş ülkede okutuluyor. Yirmiyedi tane kişisel fotoğraf sergisi açtım. Otuza yakın ülkenin televizyon ve gazetelerinde haber oldum, benimle röportajlar yapıldı. En fazla konferans verme rekoru bende. Fakat bunların hiçbiri benim bu ülkede tanınmama yetmedi, bir dayak olayı ile herkes beni tanıyıverdi.

Taksim'de bir gün kitabımı basan yayınevinde toplantı yaptık, çıktım. Saat gecenin onbiri. Arkamda bir araba. Klakson çalıyor, işaretler yapıyor. Hastaneye gidecekler zannettim, bir baktım, içinde üç tane genç çocuk. Ellerinde bira şişeleri, bağırıp çağırıyorlar, şişeleri caddeye fırlatıyorlar. Vatandaşlık görevi ya! "İnsanlık bu kadar ucuz mu? İstanbul'un merkezinde bunlar yapılır mı. Şunları yakalattırayım" diyerek inadına yol vermedim. İyi de araba kullanırım. Onlar sağa ben sağa, onlar sola ben sola. Araba durdukça arabadan fırlayıp üstüme geliyorlar. Camları kapattım. Kimseler yok, polis de yok. Ellerinde sopa falan gördüm. İnecekler, bana birkaç tane vuracaklar, orada kalacağım. Neyse, ara sokaklara dalarak kaçmaya çalıştım ama nafile, arkamdan geliyorlar. Sıraselviler'den iniyorum, yol da gittikçe daralıyor.

Eski mahallemde bir ara sokağa daldım, baktım gelmiyorlar. Ufak bir park yeri var, girdim. Arabadan bir indim, baktım taksi de girdi içeriye. Sonra yolmu kestiler ve vurmaya başladılar. Biri ağzımı kapatmaya çalışıyor, biri ayaklarımı bağlamaya çalışıyor. Ellerinde bıçak varmış, bıçağı alayım dedim, elim kesildi. Sonra gözümü hastanede açtım. Ve meşhur oldum. Her gün bir televizyon kanalının ana haber bültenindeydim artık. Bazı gazeteler manşetten verdiler.

Hem de ne hücum. Adamlar az daha beni öldüreceklerdi. Ama inanın, olaydan sonra hastaneye pansumana gidiyorum, yanımda yedi tane televizyon kamerası. Kardeşim, daha önceleri neredeydiniz!

Var. Sevgisiz, saygısız, yeşilsiz bir toplumun insanları bunlar. Osmanlı zamanında güvercinleri korumak için vakıf kurmuşlar. Osmanlı köylüsü ağaç kesmeye giderken, baltasını çuvalda gizlermiş. Neden biliyor musunuz? Diğer ağaçlar görüp de üzülmesinler diye. Bu kadar hassas bir toplummuşuz. Ama maalesef şimdi böyle değiliz. Saldırgan, paraya önem veren toplum olduk. Bu yaşadığımız kötü şehir, para kazanma hırsı, trafik, hava kirliliği, yediklerimizin içerdiği hormonlar... yeşil görmemenin verdiği azap. Çünkü insanın yeşil görme ihtiyacı var. Yeşil gören insan, daha rahattır. bütün bunlar insanları etkiliyor. Osmanlı'dan bu yana İstanbul'a bir yeşil alan kazandırmış mıyız, bir milli park yapmış mıyız? Belgrad Ormanı, Yıldız Parkı, Emirgan Korusu... bunların hepsi bize Osmanlı'nın hediyesi.

Yüzyetmişdört ülke gezmişsiniz. Bu geziler size ne öğretti? Herhalde zihninizde sınır kavramı kalmamıştır.

Gezen insan barışçıdır, sevecendir. Doğayı ve insanları sever. Problem çözücüdür. Ufku genişler, bilgisi, kültürü artar. İnsanlara sevgiyle yaklaşır. Türk toplumu gezen bir toplum olmalı.

Haklısınız tabii. Ama gezmeseler de, bazı değişik ve güzel şeylerle ilgilenmeleri gerekiyor. İnsanlar gezmezlerse, görmezlerse, sınırları aşmazlarsa dialoglar başlamaz, sevgi başlamaz. Savaşlar devam eder. Birbirimizi tanımamız için gezmemiz gerek. Kişi başına yılda yüzseksenüç dolar silah için harcıyoruz. Çevre ve sağlık için yirmiüç dolar harcıyoruz. Amerikan ve Alman ekonomileri silah üzerine kurulu. Onlar için, bir yerlerde savaş çıkması lâzım. İnsanlar birbirlerini tanırsa, yakınlaşma olur.

Asla değildir. Turist ile gezgin arasında büyük fark var. Turist ne yapar ? Alır çoluk çocuğunu Antalya'ya gider, bir otele veya tatil köyüne atar kendisini. Sabaha karşı yatar, eğlenir. Öğlende kalkar. Tıka basa yer, havuzun başına oturur, yüzer, güneşlenir. Turist tüketicidir, dünyayı kirletir. Bu turisttir ve çevresiyle ilgili değildir. Ama gezgin, en ufak detaylardan zevk alır. Gittiği şehrin ara sokaklarında bile bir kapının tokmağından, bir demirin kıvrımından, bir çocuğun tebessümünden zevk alır. Bu ise, gezgindir. Biz, gezginlerin artmasını istiyoruz.

Bugüne kadar bir nükleer santral kurulmamış olmasını, Türkiye için bir şans olarak kabul ediyorum. Türkiye için nükleer santral kurmak da iyi değil. Neden? Birincisi Türkiye'nin bir nükleer santral işletebilecek hammaddesi yok. Uranyum, toryum yataklarımız, bir nükleer santrali işletebilecek kapasitede değil. İkincisi, Türkiye'nin tecrübesi yok. Üçüncüsü, deprem bölgesiyiz. Dördüncüsü, atık sorunu henüz halledilmedi. Beşincisi, son iki yılda dünyanın hangi ülkesinde yeni bir nükleer santral açıldı? Avrupa'da altı ülke, nükleer santrali tamamen yasakladı.