Ticaretin değişmez yasası

Keykâvus b. İskender, 917 yıl önce kaleme aldığı Kâbusnâme başlıklı eserinin 32. bölümünü "Bezirgânlık Yolunu ve Alıp Satmak Töresini Beyana" ayırır. Bu bölümde dile getirilenler, 20. yüzyıl işletme hocalarının etkici (proaktif) yöneticiler için dile getirdiklerinden çok farklı değil. Birkaç maddesini ele alalım:

1. "Bezirgân gerektir ki gayet dindar ve doğru olsun, yalancı olmasın, kendi kazancı için başkasının zararını istemesin." Warren Bennis, iş hayatında liderliğin altı bileşeni olduğunu söylüyor: Rehber vizyon, tutku, dürüstlük, itimat, merak ve cüret. Keykâvus sadece sırayı değiştiriyor, o kadar.

2. "Fazla fiyata tamah edip veresiye satma, çünkü çok tamah çok ziyan getirir."

3. "Sakın telefkâr olma, boş yere akçayı çürütme. Bezirgânların zevali telefkârlıktan, sebatı tasarruftandır." Girişimci hem verimsiz yatırımdan, hem gelişigüzel harcamalardan uzak durmalıdır. Özel hayatında tasarrufa yatkın olmalıdır. "Tasarruf budur ki kazancının birazını harcasın, birazını sermayeye katsın. Böyle olursa, bezirgânlığı sabit olur. Ne zaman kazanç ve sermaye birlikte harcanır, mal tez günde elden gider." Yirminci yüzyıl başlarında Max Weber, kapitalizmin ruhunun Protestan ahlâkına dayandığını, bu ahlâkın en önemli bileşeninin de zahidâne yaşamak, yani israftan kaçıp tasarruf etmek olduğunu söylüyordu.

4. "Muamelede hiç utanma, fayda bulmaya çalış. Akıllı kişiler demişlerdir ki, utanma rızkı engeller." Stephen Covey''e göre başarılı girişimcinin birinci vasfı etkici olmasıdır. İnisiyatif kullanmayan, sadece tepki göstermekle yetinen kişi, iyi bir girişimci olamaz.

5. "Bezirgânlıkta az az alıp geç geç satılacak mal alma. Çok çok alıp tez tez satılır malı alıcı ol. Geç satılan kumaşın çok kârından, tez satılan kumaşın azıcık kârı yeğdir. Zamanla bu az, o çoktan daha çok olur." Levni''nin mısralarını daha önce kaydetmiştim:

Aza kanaat et olma tamahkâr

Ucuz satan tizcek satar demişler

6. "Gün görmemiş kişileri işinin başına bırakma ve sınanmamış kişilerden emin olma. Sınanmış kişiyi, sınanmamışa değişme. Önce dene, sonra güven." John Gardner, liderin önde gelen vasıflarından birinin insanlarla uğraşma becerisi olduğunu söylüyor. Sınamak, denetlemek, sonra itimat etmek. Gorbaçov''un SSCB''nin başına geçtiği günlerde (1985) Cenevre''de uluslararası bir toplantıya katılmıştım. Kanadalı bir diplomat, Gorbaçov''un yüksek dereceli bir Sovyet yetkilisi sıfatıyla yıllar önce Kanada''ya yaptığı ziyareti anlatmıştı. Bir süpermarketi dolaşırlar; Gorbaçov fiyatları gözden geçirdikten sonra, rafları düzelten işçilere maaşlarını sorar, not alır. Sırada bir müze gezintisi vardır; fakat yol üzerinde başka bir süpermarket görürler ve Gorbaçov onu da dolaşmak ister. Kanadalılar müzenin kapanabileceğini söyleseler de dinletemezler. İkinci market dolaşılır ve orada da hem fiyatlar, hem çalışanların ücretleri not edilir. Kanadalılar biraz bozulmuşlardır. "Bize itimadınız yok, demek ki!" Hayır, der Gorbaçov: "İtimat iyidir, fakat denetim daha iyidir!" Şimdi size itimadım sonsuz, çünkü fiyatlar da, ücretler de birbirine çok yakın çıktı.

7. "Bezirgânın kâr ve zararını daima yazması gerek. Tâ ki yanılmaktan ve unutmaktan emin olsun. Kişinin kârını ve zararını bilmemesi çok ayıptır. Nitekim, birini yermek isteseler, ne kârını bilir ne zararını derler." Muhasebe fikri, maalesef, hâlâ aşina olmadığımız bir şeydir. Hukukî zorunluluk olmasa, belki çoğu şirketlerimizin o çok iptidaî muhasebeleri bile olmayacaktı. Oysa Sombart, çift-yönlü muhasebenin mekanistik düşünce temeli üzerinde yükselen ilk kozmos olduğunu, onda yerçekimi, kan dolaşımı ve enerjinin sakınımı yasalarının tohumlarının saklı olduğunu söyleyecek kadar ileri gidiyor.