Sanat Eserini Kim Çalar?

Bir sanat eserini maddi anlamda değerli kılan en önemli unsur eserin bilinirliğidir. Buna ilaveten eseri kimin satın almak istediği de önemlidir. Satın alma durumu sadece sanat eserleri için eski kitaplarda da geçerlidir. Bir sahaf büyüğüme bir gün kitabın fiyatını belirleyen nedir diye sorduğumda “satanın insafı alanın iştahı” demişti. O gün bugündür bu sözü hep aklımda tutmaya çalışırım. Peki sanat eserinin değerini belirleyen diğer unsurlar nelerdir? Tabi ki sanatçısı ve daha önce kimin bu esere sahip olduğu da önemlidir. Sanatsal değeri çok yüksek olmasa bile bilindik bir koleksiyonerden çıkması eserin değerini arttırır. Unutmayalım bir sanat eserinin fiyatı statü ve prestijle ilintilidir.

Eserlerini bilinirliğini bugün galeriler, sanatının halkla ilişikler uzmanları vs sürekli arttırmak için ellerinden geleni yapıyorlar. Ama bu her zaman böyle olmadı. Bugün dünyanın en bilinen ve maddi anlamda en değerli tablosu kabul edilen Mona Lisa çalınana kadar Louvre Müzesi’nde yer alan sıradan bir tabloydu. Çalındıktan sonra arama faliyetleri eserin bilinirliğini ve doğal olarak da değerini arttırdı. Bu belki de sanat tarihinin en bilinen hırsızlığıydı.

Sanat tarihinde başka önemli bir çok soygun var. Edvard Munch’un Çığlık tablosu da şöhretini büyük ölçüde çalınmasına borçlu hem de bir kez değil iki kez çalınıyor.

Bir sanat eseri niçin çalınır? Onu kim çalar? Sipariş üzerine eser çalınır mı? Hırsızlar çaldıkları eserlerle ne yaparlar? Soygundan kim kar eder? Çalıntı bir eseri kim satın alır? Satın alınan bir çalıntı eser zenginlerin duvarlarını mı süsler yoksa gizli kasalarda mı saklanır?

Bütün bu soruların cevabını merak ediyorsanız size geçtiğimiz günlerde Hayalperest Yayınevi tarafından yayımlanan Sanat Hırsızlığı - Asla Göremeyeceğinizi 50 Sanat Eseri isimli kitabı tavsiye ederim. Sanat tarihi alanında son derece üretken ve Türkçe’de çok sayıda kitabı bulunan Susie Hodge’un kaleminden akıcı bir metin gene karşımızdaki. Hem kitabın bölümleri, hem de kitapta yer alan görseller okumayı kolaylaştırıyor.

Kitapta son derece ilginç bilgiler mevcut. Örneğin FBI verilerine göre her yıl yaklaşık 4-6 milyar dolar değerinde sanat eseri çalınmaktaymış. Eğer bir eserin çalıntı olduğundan şüpheleniyorsanız Art Loss Register (Kayıp Sanat Kaydı) üzerinden gerekli araştırmaları yapmak mümkün.

Kitapta karşılaştığım en ilginç ve büyük çaplı soygun 2005 yılında Henry Moore Vakfı’ndan çalınan Uzanan Figür isimli eser. 3.3 mtx2.4mt ölçülerinde ve yaklaşık 2 ton ağırlığındaki bronz heykelin binanın çatısından bir vinç yardımıyla çalınması filmlere bile konu olabilecek bir olay.

Kitap iki ana kısımdan oluşuyor. İlk kısımda hâlâ kayıp olan eserler yer alıyor. Bunların büyük kısmı Nazilerin 2. Dünya savaşı sırasında hem Almanya’daki Yahudilerden hem de işgal ettiği diğer ülkelerden aldığı bir kısmını Hitler’in özel müzesi için ayrılan bir kısmı yüksek rütbeli Nazi subaylarının koleksiyonlarına katılan bulunsa bile sahipleri bulunamayan uzun süren mahkeme sonucunda hâlâ mülkiyet problemleri devam eden yüzlerce eser söz konusu.

Kitabın ikinci kısmı ise Bulunmuş başlığını taşıyor. Bu bölüm diğerine göre çok daha kısa. Ama buradaki eserleri daha popüler: Mona Lisa ve Çığlık.

Sanata ve polisiyeye meraklı herkese tavsiye ederim.