Ölmekte olanın diriliş vehmi: Baas’ın ibretlik serüveni

Dün Baas Partisi’nin kuruluşunun yıldönümüydü. Tarihte kalması gereken, kurulduğu günden itibaren kendi kuruluş iddialarından bile uzak kalan, Arap halklarına kandan, gözyaşından, onur kırıcı istibdattan başka bir şey getirmeyen bir hareket. Anılmaya değer bulunmayabilir ama biraz üzerinde düşününce bizimle de ne kadar ortak ibretlik tecrübelerin üzerine oturduğunu hatırlatıyor, bir göz atmaya davet ediyor.

Modern Arap siyasetinin en etkili ideolojik hareketlerinden biridir. Tam adıyla Arap Sosyalist Baas Partisi, Arap milliyetçiliği, birlik ve sosyalizm fikri üzerine 7 Nisan 1947’de Şam’da kurulmuştur. En önemli üç ismi Mişel Eflak, Selahaddin el-Bitar ve Zeki el-Arsuzi.

Arapça “diriliş/yeniden doğuş” anlamına gelen Baas’ın ideolojisi Arap birliği (tek bir Arap ulusu), Özgürlük (sömürgecilikten ve dış etkilerden kurtuluş) ve Sosyalizm (Arap dünyasına özgü bir sosyal adalet anlayışı) olmak üzere üç temel ilkeye sahip. Sömürgecilikten veya işgalden kurtuluş Baas’ın en önemli şiarlarından biri olsa da gerek Suriye gerek Irak’ta devlet ideolojisi olarak her iki devletin uluslararası dengelerin tam merkezinde yer aldılar. Kendi halklarının aleyhine işleyen çok güçlü bir muhaberat ve baskıcı rejimleriyle İslam tarihinin gördüğü ve görebileceği en acımasız tecrübeleri yaşatmıştır.

Suriye ve Irak’ta onlarca yıl iktidarda kalan bu yapı—sadece Arap siyasi başarısızlığının bir bölümü ya da köklerinden bağımsız değerlendirilebilecek bir parti sapması veya otoriter bir yönetim örneği değildir. Aksine, özü itibarıyla, İslam ümmeti kavramının yerine geçmeye çalışan bir fikrin ağır bir tarihî muhasebesidir. Bu ümmetin sembolü olan Osmanlı hilafeti büyük bir suçla ortadan kaldırılmış ve İslam ümmeti bunun sonuçlarını hâlâ yaşamaktadır. Buna rağmen bu milliyetçi partiler, kendi iç bütünlüklerini dahi korumakta başarısız olmuşlardır.

Modern Arap siyasi tarihinin en çarpıcı tecrübelerinden biri olan Baas, çoğu zaman gerçekten de iddia ettiği bu ilkeler için çalışırken bir “otoriter rejim” veya “başarısız siyasi deneyim”e dönüşen bir tecrübe olarak okunur. Oysa bu okuma, meselenin yüzeyinde kalır. Baas, esasen bir rejimden çok daha fazlasıydı: Bir iddia, bir alternatif, bir yer değiştirme teşebbüsüydü. Yani ümmetin yerine başka bir “bağlayıcı ilke” koyma girişimi. Tam da bu yüzden Baas’ın çöküşü, sadece iki devletin (Suriye ve Irak) tarihine değil, modern dönemde üretilen bir fikirler dizisinin akıbetine dair de güçlü bir tarih felsefesi dersi sunar.

Baas’ın temel iddiası basitti ama sonuçları itibarıyla son derece radikaldi: Araplık, ümmetin yerini alabilir. Dil, inancın yerini tutabilir. Ortak tarih ve kültür, vahyin inşa ettiği birlikten daha güçlü bir bağ oluşturabilir. Bu iddia, ilk bakışta masum bir kültürel aidiyet gibi görünse de, aslında çok daha derin bir epistemolojik ve ontolojik kaymayı içinde barındırıyordu. Çünkü burada “parça”, “bütün”ün yerine geçirilmek isteniyordu. Araplık, İslam ümmetinin bir unsuru olmaktan çıkarılıp onun yerine ikame edilmeye çalışılıyordu. Baas bir diriliş değil bir büzülmeydi bu yüzden, ümmetten kavme çekilişti, gerileyişti.

Tıpkı Türkiye’de Arap Baas’ından 25 sene önce başlamış olan süreçte olduğu gibi. Türkiye’de kurtuluş adına, bağımsızlık adına, bir ulusun doğuşu adına Hilafetin kapsadığı koca bir dünyadan vazgeçildi. Çekilmeye kurtuluş, küçülmeye büyük zafer, iddialarından vazgeçmeye barış denilerek bir bilinç bulanıklığı yaşatılmış oldu. Süreç içinde Türkiye’de dil ve alfabe organik parçalarla bağı koparmak üzere yeniden ve daha dar bir iletişim aracı olarak tasfiye edildi. Müslümanlıktan uzak, bağımsız bir Türklük tanımı bir kimlik olarak bir “diriliş” bir “yeniden doğuş” olarak, bir Türk’ün genesis inancı olarak benimsendi. Salman Sayyid, Fundamentalizm Korkusu’nda tam da bu bağlantıya işaret etmişti. Ona göre, Kemalizm sadece Türkiye’ye özgü bir rejim değil, sonradan bütün halkı Müslüman ülkelerde, bilhassa Baas rejimlerinde İslam’ı siyasal ve toplumsal hayattan temizlemek üzere tasarlanmış, nihayetinde Batı-merkezli bir modeldir.

Oysa İslam’ın tarihsel tecrübesi bize başka bir şey öğretmişti. Ümmet, hiçbir zaman etnik bir kategori değildi; dilsel bir kapanım da değildi. Aksine, farklı dilleri, ırkları ve coğrafyaları bir araya getiren, onları tek bir hakikat etrafında bütünleştiren bir varoluş düzeniydi. Burada belirleyici olan ne kan bağıydı ne de dil; belirleyici olan hakikat iddiasıydı. Bu yüzden İslam, Arap’ı merkeze almadı; Arapçayı bir taşıyıcı yaptı ama Araplığı bir üstünlük ölçüsü haline getirmedi.

Baas tam da burada kırıldı. Çünkü tarih, sloganları değil, yapıları sınar. “Tek Arap milleti” söylemiyle yola çıkan bir hareketin, kısa süre içinde iki ayrı Baas’a bölünmesi, sadece siyasi bir ayrışma değil, fikrin kendi iç tutarsızlığının ifşasıydı. Eğer Araplık gerçekten birleştirici bir üst kimlik olsaydı, aynı ideolojiyi taşıyan kadrolar neden birbirine düşman hale geldi? Neden aynı slogan, iki farklı devlette iki ayrı tahakküm mekanizmasına dönüştü? Bu soruların cevabı, milliyetçi söylemin birleştirici değil, ancak belirli şartlar altında örtücü olabildiğini gösterir.

Nitekim Baas deneyimi, modern ideolojilerin sıkça düştüğü bir tuzağı da açığa çıkarmıştır: Birlik adına farklılıkları bastırmak. Mezhepler, kabileler, yerel kimlikler çözülmemiş; sadece ertelenmiş, dondurulmuş ve bastırılmıştır. Özellikle Suriye’de mezhepleri bastırma söyleminin nasıl Nusayri adına Sünni çoğunluğun bastırılması ve ezilmesi şeklinde hayata geçtiği görüldü. İslam dünyasının yaşadığı en büyük trajedilerden biri olan bu tecrübenin basitçe bir ilkeden sapma olarak geçiştirilmesi mümkün değil. Bu İslam dünyasına karşı uygulanan Baas görünümlü bir işgalden aşağısı değildi.

İslam ile Araplık arasındaki ilişkiyi doğru kurmak da önemlidir. İslam, Araplığı reddetmez; onu doğal sınırları içinde kabul eder. Ancak onu mutlaklaştırmayı reddeder. Araplık, İslam’ın taşıyıcılarından biridir ama kendisi nihai referans değildir. Sorun, bu doğal aidiyetin ideolojik bir mutlaklığa dönüştürülmesinde başlar. İşte Baas’ın yaptığı tam olarak buydu: Taşıyıcıyı merkeze, mesajı ise arka plana itti.

Sonuç ise kaçınılmazdı. Baas, ümmetin yerine geçmeye çalıştı ama onun yerine geçebilecek bir derinlik üretemedi. Üretemezdi de. Çünkü ümmet, yalnızca bir kimlik değil; bir anlam düzenidir. İçinde adalet vardır, sınır vardır, sorumluluk vardır, aşkınlık vardır. Milliyetçilik ise, bu unsurlardan koparıldığında, güçlü bir duygusal mobilizasyon sağlayabilir ama kalıcı bir medeniyet kuramaz.

Bu nedenle Baas’ın çöküşü, sadece geçmişe ait bir siyasi olay değildir. Aynı zamanda bugün hâlâ geçerli olan bir uyarıdır: Ümmetin yerine ikame edilen her dar kimlik, eninde sonunda kendi sınırlarına çarpar. Çünkü insan topluluklarını bir arada tutan şey yalnızca ortak dil ya da tarih değil; ortak bir hakikat ve adalet tasavvurudur.

Ve tarih, eninde sonunda bunu hatırlatır.