Aleviler neden endişeli modern?

Modern şehir hayatında geniş aileler ancak düğün ya da cenazede bir araya gelebiliyor. Bu giderek kabul ettiğimiz bir gerçek. Geçtiğimiz hafta benzer bir deneyimi yaşadım. Bu vesile ile uzun süredir görmediğim pek çok aile büyüğünü, akrabayı görme ve onlara uzun uzun sohbet etme imkânı oldu. Bu birkaç günlük hasbihal Türkiye'deki zihinsel kutuplaşmanın gazeteci olarak gözlemlediğimden daha ağır olduğunu tespitini yapmama neden oldu.

Yakın çevremdeki Alevilerde siyasete ve AK Parti'ye karşı duyulan ötekileştirmenin bu kadar fazla olması beni düşündürdü. Gerçi mikro gözlemden makro bir yorum yapma açısından sakıncalı olsa da Alevileri için büyük bir çoğunluğun siyaset ve AK Parti algısının bu şekilde olduğunu düşünüyorum.

AK Parti'ye karşı son aylarda özellikle laik kesimde “yaşam tarzına müdahale kaygısı” ile artan bir ötekileştirilmenin varlığının farkındayız. Bunun 12 Haziran 2011'de yapılacak seçimler öncesi artarak devam edeceğini söylemek güç değil.

AK Parti'den kuşku duyanlar artık kendilerini 'endişeli modern' olarak tanımlıyorlar. Endişeli modern kavramını ilk defa KONDA tarafından 2008'de yapılan 'Hayat Tarzları' araştırmasında bir toplumsal grubu tanımlamak için kullanıldı. Ancak kavram Binnaz Toprak tarafından 2010 yılında kullanılmasından sonra konjoktürün de yardımıyla popüler oldu. Daha doğrusu muhtemelen Toprak'ın da murad etmediği biçimde siyasallaştı hatta siyasallaştırıldı. AK Parti'den memnun olmayanlar nedense önce KONDA Yöneticisi Bekir Ağırdır tarafından Radikal'de kullanılan bu kavrama, Binnaz Toprak kullanınca sahip çıktılar. Tabi bu dönemin 'Yeni CHP' tartışmalarının başladığı günler olduğuna dikket çekmek gerek.

KONDA'nın yöneticisi Bekir Ağırdır t24.com.tr sitesindeki yazısında endişeli modern kavramının ortaya çıkışını şöyle açıklamıştı; “Bu tanımlama (endişeli modern. ma) KONDA'ya ait ve “hayat tarzları” araştırmasında bir hayat tarzı kümesinin tanımlanması için kullanıldı. Amaç siyasi bir kavram ortaya atmak değildi, amaç araştırmanın ortaya çıkardığı, toplumdaki farklı hayat tarzlarına sahip dokuz kümeden bir tanesini tanımlayabilmek için biraz da anlatım kolaylığı açısından kullanıldı ilk kez.

Kimdir modern? Kimdir endişeli modern? KONDA'da bizim kullandığımız tanımlarıyla ve bulgularla açıklamaya çalışayım. …

Araştırma bulgularından bir tanesi bu tanım çerçevesinde toplumun üçte birinin modern tanımı içinde olabileceğiydi.

Bu üçte birlik kesim elbette homojen değil. Değerleri, algı ve beklentileri, korkuları üzerinden bakıldığında bu üçte birlik modern kesim kendi içinde de “endişeli modernler”, “mazbut modernler”, “muhafazakar modernler” olarak üç ayrı kümeye ayrışıyor.

“Endişeli modernler” dediklerimiz tüm toplumun içinde yüzde ondan biraz fazla oranda. ....

Bu kümedekilerin sadece kendileri değil, anne ve babaları da toplumun kalanına göre oldukça ciddi oranda eğitimli. … Eğitimin yanı sıra babaların arasında çiftçi olmaması, genelde memur veya işçi çocuğu olmaları, bu kümedekilerin şehirleşmesinin en az bir nesil öncesinde başladığını gösteriyor. Ayrıca gelir seviyesi kümeler arasında en yüksek olan bu kümedekilerin üçte ikisinden fazlasının beyan ettiği aylık hane gelirleri, üst ve üst orta gelir seviyesinde yer aldıklarını gösteriyor.”

Ağırdır aynı yazıda “hayat tarzı” açısıdan da bu grubun özelliklerini sıraladıktan sonra şu tespitle bitiriyor yazısını; “Son bir not, endişeli modernlerin yüzde yetmişe yakınının siyasi tercihi CHP'den yana.”

Eğitim olarak, gelir olarak, yaşam standardı açısından yukarıdaki araştırmada tanımlanan 'endişeli modern' sınıfına pek uygun değiller. Buna rağmen onlarda kendilerini ısrarla endişeli modern sınıfına dahil ediyorlar. Bunun sebebini konuştuğumuzda 'laik yaşam tarzının' bizatihi o sınıfa ait olmak için yeterli sayıyorlar. Yani “laik yaşam biçimine aitseniz aslında endişeli modern sayılırsınız” diyorlar.

Kabul etmeliyim ki bu ruh hali beni açık biçimde ürküttü. Çünkü Alevilerin içinde bulundukları ruh hali kabul edelim ki Türkiye'de yaşananlara uygun değil. Üstelik bunu, aile yakınlarımla paylaştığımda aldığım tepkiyi tahmin etmeniz güç değil.

Hep kendime şu soruyu sordum; AK Parti başlatmış olduğu Alevi çalıştaylarına rağmen, Alevilerin gündelik hayatta yaşadıkları sorunları çözme konusunda göstermiş olduğu bu çabalara rağmen, Alevilerin gözünde hâlâ şüpheli algılanmasını nasıl açıklamalıyız?

Benim bu soruya iki cevabım var. İlki Alevilerin henüz tarihsel yüzleşmeye girememesi, ikincisi ise AK Parti'nin Alevilere yeterince kendisini anlatamaması.

İlki Aleviler açısından daha içsel bir muhasebe olsa da Türkiye'nin demokratikleşme sürecinden bağımsız değil. Bunun başlaması daha özgür ve demokrat Alevilere ile Alevi kurumlarına ihtiyaç gösteriyor. Laik kesim içinde yaşanan ideolojik kırılma ne yazık ki Alevilerde henüz o kadar güçlü yaşanmamış. Son referandum araştırmalarında gördük ki, Aleviler neredeyse yüzde 90'ların üzerinde 'hayır' oyu verdiler.

Ancak ikinci konuda AK Parti'nin hâlâ şansı var. Bugüne kadar hükümetin Aleviler konusunda göstermiş olduğu siyasal gayret eğer bu kesim tarafından yeterince algılanamamışsa bunda AK Parti'nin de bir dahli olmalı. Bu konuda AK Parti'nin en önemli zaafı 'sessiz Alevilere' ulaşamaması ve il/ilçe teşkilalarının merkezden çevreye gttikçe demokratlıktan uzaklaşmasıdır, kapsayıcı olamamasıdır.

Sonuç olarak, 'modernlerin' 'endişelerini' anlamak mümkün. Çünkü onlar bugüne kadar doğal hak olarak gördükleri imtiyazları bırakmak istemiyorlar. Peki ya Aleviler? Aleviler Cumhuriyet tarihi boyunca hiç bir zaman imtiyaza sahip olmadıkları gibi sürekli dışlandılar. Onları 'endişeli modernlerin' yanında saf tutturan ne? Bir 'hiç' ama bunun farkında değiller.