Bedene sahip çıkma yolları

Hepimizin bildiği gibi bugün ve epey bir zamandır dünyanın karar alma merkezini teşkil eden ülke Amerika. Kıta hakkında yazılanlar, çizilenler oldukça çok. Fakat bunların pekçoğu makro ölçekteki politikalar, ekonomik düzen ve bu tip gündemlerle ilgili. Acaba sosyolojik bir tablo ile Türk-Amerikan kültürünü karsılaştırabilmek mümkün mü? Bu tablonun sınırlarını belirlemek zor çünkü aynı bizde olduğu gibi mezhepsel farklılıklar, ait olunan kilise, bölgesel farklılıklar, egemen olan ekonomik üretim biçimi, göçmenlik gibi faktörler homojen bir tanım yapmayı engelliyor.. Bu nedenle bu yazıda Amerikan kültürünün tek bir öğesi üzerinde duracağım: 'bedene ilişkin sosyal tasavvur'.

Bedene ilişkin tasavvur yani 'bedenimi nasıl kullanacağım' sorusu farklı dönem ve toplumlarda farklı şekillerde cevaplandırılıyor. Örneğin ulus-devlet oncesi krallıklarda birey ve bedeni krala veyahut toprak sahiplerine ait; örneğin kölelik. Ulus-devletin ilk tezahürlerinde ise vatandaşın bedeni devlete ait. Gerek askerlik, evlilik gerekse doğum-kürtaj ve nüfus kontrolleri örneklerinde olduğu gibi. İran ve Fransa gibi rejim merkezli ülkelerde ise beden tasavvurunun sınırları, özellikle kadın üzerinden, aşkın görülen bir rejimce belirleniyor. Fakat küresel zamanlarda insan haklarının bir değer olarak yükselmesi ve buna oranla vatandaşlık kavramının çözülmeye başlaması ile bedene ilişkin tasavvur bireyin hakimiyet ve mahremiyet alanına doğru kayıyor. Batı toplumlarında küresel zamanda haklar söyleminin oluşması ve bireyin mahremiyetinin artması kurumsal olandan, devlet, din, aile, ekonomi veya aile, kopuş ile doğru orantılı oluyor.

Bu kopusu Amerika'da net sekilde gozlemleyebiliriz. O halde bir adım sonraki soru, bu aşamaya nasıl gelindiği. Kanımca insan haklarının geliştiği toplumlarda 'benlik' kavramı bir kayış yaşıyor ve buna bağlı olarak bedene ilişkin tasavvur da farklı bir yapıya bürünüyor. Bu kayış kurumsal benlikten arzusal-isteksel benliğe geçiş. Amerikan sosyoloji dergisinde sıkça yazmış bir isim olan Turner'a göre kurumsal benlik yarar-zarar ekseninde tanımlanır. Kamuya yararlı vatandaş, kiliseye/dine katkıda bulunan ruh, fabrikada iyi üreten isçi, ulusal ekonomi için çalışan kapitalist, aile şerefini koruyan birey, devlet için ölen asker... Böyle bir benlik yani kendini iyi-kötü, fayda-zarar bağlamında sınırlayan bir benlik beden tasavvurunda da kurumsal bir eğilim gösteriyor.

Bunun tam zıttında duran ise arzusal benlik. Arzusal benlik istek ve arzu temelinde tanımlanıyor. Turner'in verdiği örnek kendini keşfetmek için üniversiteyi terk eden gençler. Buna biz 'kendimi bulma yolculuğuna çıkmak' örneğini de katabiliriz. Amerika'da üst ve orta-üst sınıf içinde oldukça meşhur olan Uzakdoğu veya Afrika yolculukları; daha alt sınıflarda ise yoga yapma ve Hint kökenli ruhani gruplara üyelik bu çerçevede değerlendirilebilir. Arzusal benlik beden tasavvuruna ilişkin yetkiyi bireyin kendisine veriyor. Birey o anki istek ve hissine gore bedenine ilişkin yaptırımların sınırlarını belirliyor. Peki bütün bu teorik kalabalık nerede anlam kazanıyor? Güzel bir örnek bügun Amerikan liberallerinden geliyor. Liberaller özellikle iki şey icin bastırıyor. İlki marihuananin (esrar) yasallaştırılması; ikincisi ise kişilerin silah satın almak için ruhsata ihtiyaç duymayacağı politikaların üretilmesi. İlkinin altında yatan fikir gene arzusal benlik. Öncelikle esrar ve benzeri stimulatörler kendimi keşfetme aracı olarak görülüyor, çünkü madde yaratıcılığı ve özgüveni en azından bir süre için arttırıyor. Daha önemlisi ise beden üzerinde hakimiyetin tek sahibi olan birey hükümetinin ya da siyasetin birey bedeni üzerinde söz hakkı olmasını kabul edemiyor. Silah mevzuuna gelince... Bunu savunanların temel argümanı ise 'kendi bedenimi savunma hakkım elimden alınıyor'. Yani bir anlamda gerek federal gerekse devlet polisinin beden koruma yetkisini birey kendi üzerine almak istiyor çünkü söz konusu olan kendi bedeni.

Daha başka pek çok örnek verilebilir. Mesela Amerikan toplumunda estetik ve diğer kalıcı operasyonların (mesela dövme) epey yaygın bir şekilde kullanılması. Bunu kültürel yozlaşmanın, Breatny Spears kültürünün veya popüler kültürün sonuçları olarak değerlendirenler de var. Ancak bana kalırsa iş bundan daha derin. Bir alt-kültür oluşturan kaykaycılar ve motosikletliler her yerlerine dövme yaptırıyor. Renkler, yazılar, resimler... Bunu bir kendini ifade etme aracı olarak görüyorlar. Dövmeler ve vücut desenleri bedenleri üzerindeki kendi hakimiyetlerinin bir göstergesi oluyor. Bu örnekleri uzatmak mümkün. Örtünmeden tutun da, siyasete bakış açısına kadar, çevre, doğa ve su kullanımına kadar. Sonuçta bedene ilişkin tasavvur söz konusu kültürün bireye ve benliğe bakış açısına bağli olarak farklı şekillerde kurgulanıyor. Bu kurguları anlamak bedene ilişkin çatışmaları, mesela örtünme ve mesela organ bağışı, anlamaya da yardımcı olacaktır. Son olarak bedeni hangi toplum daha iyi kurgulamiş, bulalım(!) diye bir derdim yok. Amaç olanı resmetmek, bu ister Hintliler ister Afrikalılar ister Amerikalılar olsun.

* Arizona State Üniversitesi Araştırma Görevlisi