Değişim İran'ı teğet geçecek mi?

2009 Haziran'ındaki tartışmalı cumhurbaşkanlığı seçimlerinden sonra İran'da başlayan protesto gösterilerini Tahran yönetimi çok sert bir biçimde bastırmış, güvenlik aygıtının vatandaşlar üzerindeki denetim ve takibatını daha da yoğunlaştırmıştı. Bunun mağdur ettiği binlerce İranlı muhalif de çareyi başka ülkelere sığınmakta bulmuştu. Türkiye'ye gelen İranlı siyasi sığınmacılarla gerçekleştirdiğim görüşmelerimde rejimin kendi vatandaşına çektirdiklerini çok iyi öğrenme fırsatım oldu. Şu soruyu da sıkça sormuştum: İranlıların büyük bir kısmı değişim kararlılığında olmasına karşın neden muhalifler başarısız oldu? Aldığım cevaplar homojen bir güvenlik sistemi olmasını, bağımlı bir halk kitlesinin varlığını, en çok da muhaliflerin savruk olmasını ve muktedir eksikliğini işaret ediyordu. Gerçekten de muhalefet idealistti ancak örgütsüzdü. Kerrubi ve özellikle Musavi öne çıktıysa da her ikisi de güçlü ve müşfik bir lider olma özelliğinden yoksundu. Ancak Tunus ve Mısır örneği bize savrukluğun da lider eksikliğinin de pek mühim olmadığını göstermiş oldu. Zira bu ülkelerde değişimi getiren planlanmamış kolektif eylemlerden ibaret olan sivil bir sokak siyasetiydi. Paralellikler bundan ibaret değil. Muhaliflerin bir araya geliş şekli de birbirine çok benziyor. Mısır ve Tunus'taki olayların İran'da da muhalefete ilham vereceği bir gerçek olduğu kadar Facebook ve Twitter üzerinden örgütlenen Mısır, Tunus, Bahreyn ve Libya'daki gençlerin İran'ın iki yıl önceki hareketinden ilham aldığı da bir gerçek. Peki, neden başarısız olundu?

İran'da değişim gelmemesinin ardında yatan, homojen aygıtlara sahip güçlü devlet geleneğiydi. Mevcut şekliyle İranlıların hayatının her alanına nüfuz eden bir devlet ve tek bir vazifeye adanmış durumda: Rejime sahip çıkmak. Bu, rejimin çevresine çeperlenmiş doğal güvenlik kalkanlarının varlığını beraberinde getiriyor. Tahran yönetimi, istihbarat ve güvenlik araçlarını da sonuna kadar geliştirmiş. Neredeyse yüz kişiye bir istihbaratçının düştüğü ülkede vatandaşlardan da birer 'savunma refleksi' olmaları beklenmekte. Yani rejim gücünün ciddi bir kısmını homojen özelliklere sahip güvenlik araçlarından alıyor. Buna göstericilere gösterilen aşırı sert tepki de eklenince denklem değişti ve muhaliflerin yarı yolda kalması sonucu doğdu. Sonuçta, otoriter rejimlere has olan homojen güvenlik mekanizmaları Tahran yönetiminin en güçlü tarafı.

Öte yandan, diğer Ortadoğu ülkelerinde halkın çoğunluğu feci bir yoksulluk ve hayat pahalılığı içinde kıvranırken Tahran halkına asgari düzeyde de olsa bir refah sunmuş durumda. Yoksullar genellikle yönetimin yardımları nedeniyle bağımlı halde yaşayan bir zümre. İran'da ciddi bir mustazaf kesim mevcut ve maduniyetleri su götürmez bir gerçek. Ancak ülke nüfusunun önemli bir kısmı da din uğruna bazı şeylere katlanabilirliği sorgulamıyor. Bu nedenle din adamları teorik ve ideolojik güçleri olan birer odak. Bunların yanında, İran'da diktatoryal rejimlere has bu özellikler kadar, Mısır, Tunus gibi ülkelere nazaran sınırlı bir demokrasi de var. Mübarek Mısır'ın son 30 yılına damgasını vururken İran'da 5 cumhurbaşkanının değiştiğini görü-yoruz. Ancak seçilme sistemi daha çok bir atama usulünü andırıyor. Bu konuda Zaman yazarı Şahin Alpay 17 Şubat'taki yazısında şunları yazmıştı: “Evet, İran'da molların (yani Şii din adamlarının) vesayeti altında olan türden demokrasi var. Hemen bütün makamlara seçimle geliniyor. Ama kimlerin seçilebileceğine, meclisin hangi yasaları yapabileceğine İslam'ın otoriter bir yorumuna bağlı din adamları karar veriyor; örgütlenme ve ifade özgürlükleri üzerinde ciddi kısıtlamalar uygulanıyor”.

Bugünlerde diktatörlerin değiştirilmesiyle başlayan Ortadoğu'daki dönüşüm hareketlerinde sıra İran'a mı geldi sorusu sıkça sorulurken İran'da muhalefetin önceki başarısızlığının nedenlerinin yerli yerinde durduğunu görüyoruz. Ancak bölgesel çerçevedeki siyasi değişim ve kaosun İran'ı teğet geçmesini beklemek biraz safdillik olur. Zira İran'da da halkın “yeter” demesi için fazlasıyla neden mevcut. Adaletsizlik, özgülük ve insan hakları ihlalleri, ayrımcılıklar ve eşitsizlik had safhada. Ülke kaynaklarının bir seçkinler sınıfı olan Sepahların (Devrim Muhafızları) tekelinde olması halkı her geçen gün daha çok öfkelendiriyor. Rejimse, vatandaşlarını makul, sakıncalı veya tehlikeli şeklinde kategorileştirilmiş sınıflara ayırmış. Her geçen gün artan keyif kaçıran yasaklar ile İran yaşanması mümkün olmayan bir ülke haline gelirken ülkende birçok toplumsal grup siyasi tutuklu gibi yaşıyor. İfade özgürlüğü sınırı oldukça alçak. Basın ve sosyal medya üzerinde ise muazzam bir denetim mekanizması var. İran, 2 yıl önce haziran ayındaki seçimlerden sonra ise sertlik yanlısı acımasız uygulamalarda vites atarken insan hakları ihlalleri ve şüphe götüren davalar ise daha çok radara yakalanıyor. Ülkede muhaliflerin seslerini kısmak adet haline gelirken, rejim kendisine karşı gelenleri acımasızca cezalandırmakta da beis görmemekte direti-yor. Son olarak, muhalifleri desteklemek için Avrupa'dan gelen bir sivil toplum aktivisti (Hollanda vatandaşı bir Fars) tartışmalı bir davayla idam edildi. Bunun üzerine Hollanda İran'la ilişkilerini askıya aldı.

Bunun yanında İran, nükleer tutumu ve aşırı radikal hareketlere yaklaşımı nedeniyle Batı'nın çekimser bir ilgisine mazhar olmaya devam ediyor. Ancak şunu da söylemek gerekir ki, Mısır ve Tunus'taki değişimler oryantalizmin de kalıplarını kıran değişimlerdi; İran'da ise bu olamaz. Zira sıklıkla diktatörlerle sarsılmaz bağlarla ittifak içinde olan Batı, aksine İran'da değişimi arzuluyor. Şah döneminde İran, Batı tarafından bir “istikrar adası” olarak görülüyordu; ama şimdi değil. Ancak ne zaman İran sokakları saraya karşı harekete geçse destekleyen Batı'nın bir süre önce BM yaptırımıyla İran'a zarar vermek isterken aksine biletinin kesilmesini dört gözle bekledikleri rejimin elini güçlendirdiği de bir gerçek. Belki uluslararası arenada değil ama İran'da halkın iktidarın mazlumiyeti ve dışarıya karşı nefreti yayabilmesine zemin sağladı.

Batı'nın yanısıra İran'da değişime etki edebilecek özelliklere sahip olan dikkate değer iki ayak daha var: Muhalif bir diasporasının varlığı ve siyasi sisteme entegre edilmeyen ayrılıkçı hareketler. Özellikle muhalif diaspora rejimin biletinin kesilmesi için var gücüyle çabalamakta. 79 Devrimi'nin ardından Batı'ya göçenlerle bir önceki sokak hareketlerinden mağdur kalanlardan oluşan muhalif İran diasporası ilk etapta muhalefetin İran'daki varlığını koruyabilmesi açısından bir dezavantajı olsa da denizaşırı destek ile etkili olmayı sürdürüyor. Bilhassa ABD'de yaşayan İranlı akademisyen ve gazeteciler ile Avustralya ve Avrupa ülkelerindeki öğrenci ve aktivistlerin başını çektiği İran diasporası, iki yıl önceki krizin de başını çeken muhalif hareketin uluslararası kamuoyunda destek görmesini sağlayan kesimdi.

İran'da dinamikleri anlayabilmek için Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün ziyaretinde İranlılardan gelen yoğun ilgi ve “Yaşasın Türkiye” sloganlarını da irdelemek gerek. Çünkü bu sadece Türkiye sevgisine değil kendi hükümetlerine bir göndermeye de te-kabül ediyor. Şu açık ki İran halkı da yönetimlerinin kendileriyle arasında Türkiye'nin vatandaşlarıyla kurduğu gibi bir yeni dil isti-yor. Ortadoğu'daki devrimlere bu ülke de eşlik ederse Türkiye'nin Ortadoğu için öneminin bu bölgeye giden bir asfalttan ibaret olmadığını görebileceğimiz bir mecra da İran olacak. Ancak Tahran yönetimi Mısır'daki halk ayaklanmasını her fırsatta desteklediğini açıklamış olsa da bu olaylardan İran muha-liflerin sesini kısmak dışında pek de ders çıkaramadı. Mısır ve Tunus'taki olaylardan ilham alan halk tekrar sokaklara dökülse de Tahran yönetimi vatandaşlarının beklentisine cevap vermeyi yine ıskaladı ve en azından vatandaşların hoşnutsuzluk duyduğu politikalarını gözden geçirme zorunluluğunu görmezden geliyor.

Kısacası, İran siyasetinin çoğunluk egemenliği prensibine dayanmadığı ve İran'da halkın beklentileri için seslerini yükseltmesi için yeterli nedenleri olduğu su götürmez bir gerçek. İran halkının ezici çoğunluğu rejimden halen korku duyuyorsalar da onun adaletsizliğine daha fazla dayanamayacak gibi görünüyor. Tahran yönetimi ise şu temel ayrımla karşı karşıya: Ortadoğu'daki hareketlerden ders alıp vatandaşlarının özgürlükler ve demokrasi konusundaki taleplerine olumlu cevap mı verecek yoksa statükoyu korumak için mağrur ve tavizsiz tutumunu mu sürdürecek -ki bu durumda halkın yeniden sokaklara dökülmesine dair kaçınılmaz hissiyatı da ağır basıyor. Zira İran tarihinde, değişimin liderlerin rızasıyla gerçekleşmeyeceği görüldüğünde kaynağını halk kesimlerinden alan ani ve köklü değişimler ise hiç de sürpriz değil. İran'da halkın gideceği yol ise belli: Yerli yapımı bir halk demokrasisi. Artık beklenen şey ise, suyun ne zaman yatağını bulacağı?