Haklar, özgürlükler ve sorunlar

İnsan haklarını kâğıt üstünde kabul etmeyen hemen hemen hiç kimse yok gibi ama gelin görün ki, sıra insan haklarının korunup korunmadığına gelince, maalesef işler bir hayli karışıyor. Aslında, “çok dilli, çok dinli, çok etniseli, çok kültürlü bir kompozisyonu yüzyıllarca yaşamış bir imparatorluk bakiyesi olarak Türkiye'nin, hem kendine hem de dünyaya verebileceği örnekler paketi mebzul miktardadır.” Yine de ortada duran ve hiç bitmeyen normatif bir problem var: Savaş - Barış ve İnsan Hakları.

Doğal hukukçuların neredeyse tamamı, insan doğasını ya olumlu ya da olumsuz olarak tasvir etmiştir. Örneğin, Hobbes; “Doğal durumda insan davranışlarını belirleyen determinant faktörün çıkar ve korku olduğundan hareketle “insan insanın kurdudur” (Homo homini lupus) diyecektir. Buradan yola çıkarak, güvenliğin, özgürlüğe tercih edilmesini ve düzen ve emniyet adına, insanların, irade ve özgürlüklerini, “Leviathan” tabiriyle, bir üst organizasyon olan devlete devretmesini savunmuştur. Hans Morgenthau da, realist teori'yi tanımlarken öncelikle insanı tanımlamaya çalışır ve onu tıpkı, Hobbes gibi tanımlarken, insanın ego-centric ve güç peşinde koşan yanına sayısız atıflar yaparken, insanın bu kümülatif özelliklerini, kendine göre daha adil bir güç olan yasalara ve otoriteye vekaleten vermesi gerektiğini söylemiştir. Örnekler ve isimler bir hayli çoğaltılabilir, fakat kısaca, “realist paradigmada devletin bireye önceliğinin altı çizilerek, kutsanmış devlet uğruna, bazı yaşam hakları göz ardı edilebilecektir.” Meselenin bir de dış politika yönü var tabii...

Realist paradigmanın aksine, insan doğasını olumlu tanımlayan doğal hukukçuların en önemli isimlerinden birisi şüphesiz John Locke'dur. Locke, insanın salt bir birey olmasından dolayı, yaşama, özgürlük ve mülkiyet haklarının vazgeçilmez olduğunu ifade edecektir. Locke, “insanların, Tanrı tarafından konulmuş doğal bir düzene boyun eğdiğini içeren 'Doğal Yasaya' ilişkin klasik öğretisiyle, bireyin özgürleşmesinin hizmetinde olmuştur.” Yorumculara göre Locke, “Doğal Yasayla”, bireysel hakların ödünsüz savunucusu olarak ortaya çıkmaktadır. Sivil hükümetin yapısını anlatırken, hükümetin, insanların doğal haklarını, yani bireylerin özgürlüklerini, güvenliklerini ve onları keyfiyete karşı koruyacak önlemleri almakla yükümlü olduğunu iddia eder. İşte tam burada, insanın, insan olmak sıfatıyla doğuştan gelen haklarının güvence altına alınmasını talep etme hakkı ve kendisini yabancılaştıran toplumsal düzene karşı koyma hakkı doğar.

Ama nasıl? İşte esas cevap verilmesi gereken soru budur. Bir insan veya grup veya ideoloji bir kriminal rolüne bürünüp başka herhangi masum bir insana fiziki zor kullanma hakkına sahip midir? Haksızlığa uğradığına ve yaşam haklarının ellerinden alındığına inanan insanlar, diğer masum insanları terörize ederek, o masum insanların yaşama hakkını ellerinden almış olmuyorlar mı? Öte yandan, siyasal otorite, terörü ve şiddeti yok etmek adına, farklı düşüncelere ve ideolojilere baskı uygulayarak suçsuz insanların yaşama özgürlüğünü ortadan kaldırmıyor mu? Soruları elbette çoğaltabiliriz? Ama ortada bir sorun varsa çözüme, haliyle doğru soruları bularak başlamalıyız...

Aslında, hakların ve demokrasinin politik fonksiyonu, azınlığı, çoğunluğun tahakkümüne karşı korumaktır ve yeryüzünün en küçük azınlığı bireydir... İnsan hakları öğretileri insan haklarına sahip olmakla insan olmayı kabaca eşit tutarlar. Eğer, belirtildiği gibi bir takım hak ve özgürlüklerimiz varsa, kendimizi insan olarak kabul edebiliriz. Peki ama ya yoksa? O zaman da, bir başka soru olan “Biz neyiz?” sorusu gündemdeki yerini alır. Tabii burada, neyin hak, neyin özgürlük olduğunu saptamak arasında hayli önemli bir fark vardır. Isaiah Berlin'in, Two Concepts of Liberty'de yazdığı haliyle, “Her şey ne ise odur, özgürlük; eşitlik, adalet, mutluluk ya da herhangi bir iç duyu gibi değildir. Özgürlük, özgürlüktür. Örneğin, yaşama bir hak değildir, yaşama hakkından değil, özgürlüğünden söz etmek mümkündür. Yaşama için söylediklerimizi, düşünce için de söylemek mümkün. Yaşama ve düşünce gibi özgürlükler kısıtlanamaz.

Özgürlükleri hak statüsüne indirmek ve böylece bu özgürlükleri kısıtlanabilir hale getirmek, insan hakları söyleminin ve uygulamalarının aşılmaz çelişkisidir. Kısıtlanamazlığı tutarlı biçimde savunmanın tek geçerli yolu, özgürlükleri, salt özgürlük olarak kabul edip, hak statüsüne indirmemektir.” Dolaysıyla, özgürlük, herkesin salt insan olma sebebiyle sahip olduğu tek haktır. Örneğin, Rousseau, Toplum Sözleşmesi adlı eserinde özgürlüğü tam bir bağımsızlık olarak tanımlar ama ona göre, aslında bu bile gerçek bir özgürlük değildir. Gerçek özgürlüğü, yasa ve kurallara uyma bağlamında sivil özgürlük olarak kabul eder. Öte yandan, Kant, Fitche ve daha başkalarının yapıtlarında ifadesini bulan kesinlikle kuralsız özgürlük değildir. Öyleyse, özgürlük ve haklar diğer kişilerin özgürlük veya haklarının tahribini amaçlayan bir faaliyete katılma ve tasarrufta bulunma hakkını kimseye vermez. Medeni bir toplumun ön şartı, fiziki zoru toplumsal ilişkilerden çıkarmak ve böylece insanlar arası iletişimin tek yolunun akli araçlar kullanmak olduğu prensibini kabul etmektir; bir diğer ifadeyle, silah ve terör yerine tartışma, ikna, gönüllü mutabakat ve siyaseti koymaktır. Zira, ancak böyle bir durumda, yurttaş hakları ve siyasal özgürlükler hayat bulabilir. İnsanlık için insanlık dışı eylemler yapılmaz. Fikir, inanç ve düşüncelerin, cinayet işleyerek dile getirilmesini kim kabul edebilir? Böyle bir hak talebi meşru gösterilebilir mi? Felsefe'nin bir diğer konusu olan Direnme Hakkı'nda bile insanlık için insanlık dışı eylemlerin bütünü reddedilmiştir.

Meseleye din tarafından bakacak olursanız, din, terör ve şiddeti, kimden gelirse gelsin, kesinlikle yasaklamıştır. Özellikle İslam dini, zararı ve zarara zararla karşılık vermeyi kesinlikle yasaklamıştır.

17. Yüzyıldan beri bilim de değişmiş, test etme ve hipotezleri içeren bir yargılama metodu haline gelmiştir. “Genellikle bilim adamları, araştırmacılar belirli bir fenomeni açıklamak adına ellerindeki bilgileri kullanarak hipotezler öne sürerler; daha sonra bu hipotezleri test etmek için çeşitli deneyler hazırlarlar ve deneylerin sonucuna göre bir hipotezin doğruluğu veya yanlışlığı ortaya çıkar.” Siyaset Bilimciler, Uluslar arası İlişkiler uzmanları, İstatistikçiler ve Araştırmacılar bunu çok iyi bilirler. Hatta ve hatta, üniversitelerde “Araştırma Teknikleri” (Research Methods) dersi alan bir öğrenci bile az çok bu konularda bilgi sahibidir. “Yok, ben eski veya başka teknikleri kullanmak istiyorum” derseniz; o zaman, deneme - yanılma, karşılaştırma ve uyarlama metodu devreye girer. Aslında, insan hakları konusunda yönteminiz ne olursa olsun varacağınız son nokta “etik değerler” konusudur. “Eğer bir toplumda, ahlak temelli hukuksal bir çerçeve söz konusu değilse, o toplumda hakların korunması neredeyse imkânsızdır.” Dolayısıyla, haklar kökeni itibariyle bir ahlak kavramıdır, fakat, hayata geçirilmesi politik bir kavramdır. İnsanlık tarihinin en büyük devrimi ise, toplumu, ahlak kurallarına tabi kılmak olmuştur. Peki nasıl? Yukarıda saydığımız araştırma yöntemlerinin hangisiyle değerlendirecek olursanız olun, bunun, ancak birey haklarının hayata geçirilmesiyle mümkün olduğunu göreceksiniz. Dolayısıyla, temel bir tek hak vardır, diğer haklar onun sonucu ve paralelidir.

“İnsan Hakları ilkelerini üretenler, Fransız'ı, Alman'ı, İngiliz'i, Türk'ü, Kürt'ü, Hıristiyanı, Budist'i ya da şunu bunu değil, değerli bir varlık gördükleri insana, nerede olursa olsun, ona bazı ihlallerin yapılmaması gerektiğini” savunurlar. İşte bu yüzden, insan hakları evrenseldir. Özel grupların “özel hakkı” diye bir şey yoktur. Sadece insan hakları vardır ve haklar tek tek her birey insana ve bireyler olarak bütün insanlara aittir. “Özgür bir toplumda, herhangi bir grubun hakları, o gruptaki bireylerin tek tek sahip olduğu haklardan daha fazla değildir, olamaz; aynı şekilde, grup adına bireylerin haklarını icra eden temsilciler, grup üyelerinin gönüllü rızasıyla belirlendiğinden daha fazla hakka ve ayrıcalığa sahip değildirler.” Bir ulus da, herhangi bir grup gibi, birden çok bireyden ibarettir. Dolayısıyla, bir ulus, o ulus içindeki bireylerin haklarından daha fazlasına sahip değildir.

“Azınlık, etnik ve dini çatışmalar ancak böyle bir evrensel ve bütüncül somut hak kavramsallaştırması ve bunun dünya ölçeğinde adil denetimi ve yaptırımı ile alaşağı edilebilir.” Kimliklerle ve alt - üst diyerek insanları tasnif etmek yerine, “ortak insan kimliği” üzerine anlaşsak belki “sorunlar” karşısında biraz daha mesafe kat edebiliriz.