İdam geri gelsin mi?

Hukukun temel işlevlerinden birisi de işlenen suça denk bir cezai yaptırım uygulayarak kamu vicdanını rahatlatmak ve insanlarda verili olarak var olan adalet duygusunu güçlendirmektir. Descartes'ın deyimi ile “tanrının insanlara adil olarak bahşettiği vicdan” ile adalet duygusunu her daim diri tutmaktır. Adaletin kestiği parmağı kanatmayan asıl duygu aslında biraz da işlenen her suça karşılık bir cezanın varlığına olan inançtır.

İnsanlık tarihi her ne kadar suç olgusunun tamamen ortadan kaldırılmasına yönelik bir arayış içindeymiş gibi algılansa da esas olarak böyle bir sosyolojik durumun gerçekleşmesiimkânsızdır. Arılara ve karıncalara özenen insan, böyle bir yapısal durumun muhal olduğunu da bilir. Sosyologlara göre hiçbir suçun işlenmediği, her şeyin belli bir kurallar bütünü içinde cereyan ettiği bir toplum normal değildir. Çünkü insan hem iyiliğin hem de kötülüğün bilgisine sahiptir ve bu iki duruma denk gelen eylemler de kaçınılmazdır. Belki de onu diğer canlılardan farklı kılan da bu özelliğidir.

Ceza hukuki olmakla beraber aynı zamanda önemli sosyolojik olgulardan birisidir de. Her bir dönem için farklı bir ceza uygulaması hep var olmuştur. Ancak işin toplumsal boyutu onu tamamen göreceli bir hale getirmez. Geleneksel dönemlerde var olan cezalar daha çok suçla zorunlu bir tekabüliyet düşüncesine dayandırılırdı. Bu durum doğal olarak kişiyi hem terbiye etmeyi hem rencide etmeyi hem de fiziki olarak cezalandırmayı gerektirirdi.

Ancak modern zamanlarda bu ilişki daha çok felsefi ve insan hakları bağlamında kurularak yürütülmektedir. Hatta denilebilir ki bu ilişki daha çok temel insani erdemler ve duyarlılıklar üzerinden inşa edilmektedir. Cezai yaptırımın uygulanmasına ilişkin var olan genel kanaatin yanında uygulanan cezanın suç ile orantılı olması, telafi edilebilir bir seviyede olması ve muhtemel hataları da bertaraf edebilecek bir çerçevede olması gerekmektedir.

Her ne olursa olsun suç ile ceza arasında mutlak bir denkliğin tesis edilebilmesinin sosyolojik imkanları her zaman tartışmalı olacaktır. Çünkü işlenen her bir suç için özgün bir cezai yaptırımın uygulanması her şeyden önce hukuk açısından bir standart yakalamayı zorlaştıracaktır. Bu durum ise suçun niteliğinden bağımsız bir yaptırımın olması gerektiği anlamına da gelir.

Nitekim ünlü hukuk felsefecisi Montesque, kanunların işleyişini oluşan kamuoyuyla yakından ilgili bir sorun olarak görür. Ona göre kanunların geçerliliğini sağlamlaştıran ve derinleştiren asıl parametre bu yönde yapılacak olan kamuoyudur, toplumsal hazırlıktır.

O halde sorun sadece hukuki değil aynı zamanda sosyolojiktir de. İdam cezasının özellikle kamuoyunun hissiyatının kimi suçlular hakkında yoğunlaştığı bir dönemde gündeme gelmiş olması da bundandır.

Bugünlerde çocuklara tecavüz edip sonra da öldüren birisine verilebilecek olan cezalarla ilgili bir kamuoyu yoklaması yapılsa hiç kuşkusuz sonuç kesin bir biçimde idam edilmesi gerektiği yönünde olacaktır. Ancak hukuk bu tür hissiyatlar üzerinden inşa edilemez ve edilmemelidir de.

Her şeyden önce bugün dünyada insan hakları ile ilgili yürütülen çalışmalar ve gelinen aşama cezai yaptırımlarla ilgili yukarda bahsedildiği gibi önemli bir farklılaşma yaşanmaktadır. Uygulanan cezaların özellikle aleni olması fikrinin yerine mahremleşmesi üzerine cezaevi gibi bir kurumsallaşmanın ortaya çıktığı ve bunun da asıl hedefinin hürriyeti kısıtlayıcı bir yaptırım olarak uygulandığı görülmektedir. “Kapatma”yı hedefleyen bir anlayış egemendir artık. Buradan da cezanın daha insani bir alana doğru kaydığı tezi vurgulanmakta ve öne çıkmaktadır. Tabi bu tez doğal olarak geleneksel dönemdeki yaptırımları da vahşi olarak tanımlamaktadır.

İdam cezasına karşı tezlerin en önemli argümanlarından bir diğeri de yargılamanın insani boyutunun içerdiği risklerin asla bertaraf edilemeyeceğidir ki bu son derece güçlü ve doğru tezlerden birisidir. Her kim nasıl bir karar verirse versin işin içinde her zaman duygusal bir müdahale olacaktır. Bu duygusallığın vermiş olduğu kararların telafisi imkansız ise doğal olarak bunun karşısında bir direnç geliştirilmelidir. Bu suçludan yana bir tavır alış olarak değerlendirilmemelidir.

Unutmamak gerekir ki tek bir masum (suçsuz) insanın yanlış bir şekilde idam edilmesi yerine birkaç suçlunun toplumda dolaşmasını tercih etmek mümkündür. Hatta böyle bir tercihte bulunmak daha doğru bir yaklaşımdır.

Bir diğer konu da idamın gündeme geldiği suçlu tiplemeleri üzerinden yapılan bir analizin bu konuda ciddi bir açmazın olduğunu göstermesidir. İdamlık suçlar işleyenlerin kahir ekseriyetinin hastalıklı veya arızalı tipler olduğu malumdur. Dolayısıyla bir kişinin sahip olduğu bir arızadan dolayı işlediği suçlardan dolayı idam edilmesi hem hukuki açıdan hem de insani açıdan doğru bir tercih değildir. Çünkü bunlara verilen ceza aslında işlediği suçlardan dolayı değil sahip olduğu hastalık ya da arızadan dolayı olacaktır.

Son olarak, bugün dünyada insan hakları ile ilgili genel anlayışın temelinde yaşama hakkı vardır. Hiçbir güç veya merci bu hakkı ihlal etme yetki veya ortadan kaldırma konumunda değildir. Kuşkusuz devlet kamu adına hukuki yaptırımların uygulanma hakkına sahip olan biricik kurumsal yapıdır ancak bu yaşama hakkını da içine alabilen genişlikte bir yetki değildir. Ve insan hakkı kavramı veya hedefi sadece temiz, bir başka ifade ile masum ve suçsuz insanlar için var olan bir ideal değildir. Herkes için olması gereken bir haktır.

Bir başka ifade ile yaşama hakkı herkesin hakkıdır. Elbette bir çocuk katili ve tecavüzcüsü normal görülemez, ancak onun da bir insan olarak değerlendirilmesi gerektiğine ilişkin kanaat insani bir ortak paydaya işaret eder. Her bir kişi insandır ve onun hakkı savunulmalıdır. İnsan hakları sadece iyi insanların hakları değildir.

Linç kültürü üzerinden yürüyen bir toplumsal duyarlılığın vereceği her bir cezanın arka planında son derece vahşice ve barbarca bir öç alma duygusunun yattığı gerçeği idama ilişkin tüm düşünceleri yeniden gözden geçirmesini gerektirmez mi?