İktidarın gerçek sahipleri kimler

YÖK Başkanı Teziç'in, cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini öngören Anayasa değişiklik tasarısına ilişkin 11 Mayıs'ta gazetecilerin sorusu üzerine verdiği cevapta sarf etmiş olduğu "Bugün parlamentodaki siyasi çoğunluk sadece siyasi iktidarı değil, devlet iktidarını da eline geçirmek istiyor" şeklindeki sözleri, devlet iktidarı-siyasi iktidar ayrımı üzerinden yürütülen tartışmaları yeniden başlattı. Teziç'in bu değerlendirmesi, kendi başkanlığında toplanan Rektörler Komitesinin 5 Nisan 2007 tarihli duyurusuyla birlikte ele alındığında, verilmek istenen mesajın açık olduğu görülür: Cumhurbaşkanının seçimi "devlet iktidarı"nın yetki alanına girmektedir; dolayısıyla, kimin cumhurbaşkanı olacağına da ancak bu iktidar karar verebilir.

Açıkça ifade etmek gerekirse, Türkiye'de, siyasi çoğunluğu temsil etmenin dışında başka bir iktidar alanının var olduğu ve bunun "devlet iktidarı" olarak adlandırıldığı gerçeği, artık sokaktaki vatandaş tarafından da biliniyor. Genelkurmay Başkanlığı ile MGK'den oluşan askeri bürokrasi; Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay'dan oluşan yüksek yargı bürokrasisi; YÖK ile üniversitelerden oluşan akademik bürokrasi ve cumhurbaşkanlığı makamı, sözü edilen devlet iktidarının cüzlerini oluşturuyor. Halk oyuna karşı duyulan seçkinci kaygılardan/korkulardan beslenen ve siyasi bir cephe görüntüsü veren bu iktidar, halk tarafından seçilmeyen ve bu nedenle de halka karşı hesap verme sorumluluğu olmayan "sorumsuz bürokratik iktidar"ı temsil ediyor. Siyasetin gizli aktörleri olarak değerlendirilebilecek bu devletçi seçkinler bloku, demokratik kurumları -çoğulculuk ve özgürlükçülük adına değil de- seçkinci resmi ideolojinin gerekleri doğrultusunda denetlemeye ve frenlemeye çalışıyor.

Son bir ay içinde siyasi iktidarı hedef alan karar, açıklama ve bildirilerin kısa bir bilançosu dahi, bu iktidarın kompozisyonunu ve hedeflerini anlamada bize yeterli veri sağlar. Nisan ayının ilk haftası içinde katıldığı bir panelde konuşan Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, cumhurbaşkanlığı seçiminde uzlaşma aranmasını istedi. Yine aynı hafta içinde YÖK Başkanı başkanlığında basın açıklamasında bulunan Rektörler Komitesi, cumhurbaşkanın uzlaşmayla seçilmesini ve cumhurbaşkanı seçebilmek için Meclis'in en az 367 üyeyle toplanması gerektiğini bildirdi. 12 Nisan günü yaptığı basın toplantısında, Genelkurmay Başkanı, cumhuriyetin temel niteliklerine "sözde değil, özde bağlı" bir cumhurbaşkanı seçilmesini umut ettiğini açıkladı. Bundan hemen bir gün sonra Harp Akademileri Komutanlığı'nda yaptığı konuşmada Cumhurbaşkanı, Türkiye'de siyasal rejimin büyük bir tehlikeyle karşı karşıya olduğunu ve Cumhuriyet ideolojisinin tüm yurttaşların taraf olması gereken bir devlet ideolojisi olduğunu bildirdi. Genelkurmay Başkanlığı, 27 Nisan gecesi internet ortamında yayınladığı basın açıklamasıyla hükümete muhtıra verdi. Anayasa Mahkemesi 1 Mayıs 2007'de açıkladığı -Anayasanın lafzına, ruhuna, amacına ve anayasa koyucunun iradesine açıkça aykırı düşen- kararıyla, Ak Parti Meclis grubunun cumhurbaşkanını seçmesini engelledi. Danıştay Başkanı, 10 Mayıs günü yaptığı konuşmasında, "Atatürk ilke ve inkılaplarına aykırı her tür hareket irticadır" tespitinde bulundu ve Danıştay baskınına vurgu yaparak, "Türkiye'de tehdit düzeyinde irtica yoktur" diyenlerin (yani hükümetin) bu olayda sorumluluğu olduğunu söyledi.

Yerleşik demokrasilerde eşi ve benzerine rastlanılması mümkün olmayan bütün bu beyanat, bildiri ve kararlar alt alta konulup okunduğunda, bir cephe harekâtıyla karşı karşıya olunduğu; seçilmişler eliyle yürütülen demokratik siyasetin atanmışlarca kıskaç altına alınmaya çalışıldığı görülür. Demokratik siyaseti dar bir alana hapsetmeyi amaçlayan bu harekât, pek de yabancısı olmadığımız vesayetçi siyaset tarzını ifade etmektedir. Gerçekten de, Türkiye'nin çok partili siyasi hayata geçişiyle başlayıp bugüne kadar devam eden süreç içerisinde; çevresel güçleri temsil eden ve resmi ideoloji ile arasına bir mesafe koyan siyasal iktidarların, devletin sahipliği iddiasındaki merkezi güçler tarafından sürekli olarak vesayet altında tutuldukları bilinmektedir.

Bugün için yeni olan, iç ve dış dinamiklerin hem askerin yönetime fiilen elkoymasını ve hem de devlet iktidarı eliyle yürütülen vesayetin sürdürülmesini güçleştirmesidir. Vesayet rejimini devam ettirebilmenin en büyük güçlüğü, modernleşme projesinin, bürokratik vesayeti haklılaştıran gerekçesinin ortadan kalkmış olmasıdır. Çevreyi temsil eden güçlerin "muasır medeniyet"in değerlerine karşı oldukları varsayımıyla haklılaştırılıp uygulamaya konulan vesayet rejimi, günümüzde artık söylemsel meşruiyetini yitirmiş bulunuyor. Zira, 21. yüzyıl Türkiye'sinde çağdaş dünyanın değerlerine sahip çıkma ve onun bir parçası olma irade ve çabasını, -yetersiz de olsa- vesayet altında tutulmaya çalışılan toplumsal kesimler ve onların siyasal temsilcileri gösteriyor. Çağdaşlıktan dem vuran ve "muasır medeniyet seviyesine ulaşma hedefi"ni kendilerine şiar edinen devletçi seçkinler ise, tam tersi bir duruşla, çağdaş dünyayla bütünleşme çabalarını engellemeye ve baltalamaya çalışıyor. Kendi içinde çelişkili ve tutarsız olan böylesi bir duruş, vesayet sisteminin sorgulamasına ve meşruiyetinin aşınmasına yol açıyor.

Bürokratik seçkinci elitlerin, söylemleri ile eylemleri arasında uyumsuzluk yaratan bir duruşta ısrarcı olmalarının iki nedeninden söz edilebilir. Bunlardan biri, söz konusu kesimin siyaset ve toplum üzerindeki hegemonik pozisyonunu kaybetme korkusudur. Demokratik kuram açısından düşünüldüğünde, böyle bir korkunun gerçeklik payı yüksektir. Zira, demokrasinin evrensel standartlarının kabul edilip uygulandığı bir Türkiye'de, devlet iktidarı-siyasi iktidar ayrımına ve bu ayrım üzerinden işleyen vesayet sistemine yer olmayacaktır.

İkincisi ise, bürokratik vesayete bir şekilde son verilmesi halinde, muhafazakâr yaşam biçiminin kendilerine dayatılacağı korkusudur. Bu tür bir tehdit algısının, yalnızca devletçi seçkinler tarafından değil, Batılı kültürel değer ve yaşam tarzını benimsemiş olan toplumun azınlıkta kalan kesimlerince de paylaşıldığı anlaşılıyor. İster kendiliğinden, isterse de birilerinin tahrik ve teşvikiyle gerçekleştirilmiş olsun, "cumhuriyet mitingleri", bir yönüyle bu tehdit algısının dışa vuruşunu ifade ediyor. Bu kaygı ve korku hali, onları, bürokratik vesayet rejiminin devamından yana tavır almaya yöneltiyor. Böylece, bürokratik iktidarın ihtiyaç duyduğu toplumsal destek sağlanmış oluyor.

Toplumun bir kesiminde var olan bu kaygıları devlet elitleri ve muhalefet partileri istismar edebilir ve bu korkulardan kendilerine bir siyasal güç devşirmeye çalışabilirler. Nitekim, son dönemlerde yaşananlar da bunu doğrular niteliktedir. Böylesi bir pozisyonda siyasi iktidara düşen görev, korkuları bertaraf edecek ve bu korkulardan kaynaklanan siyasi tıkanıklığı aşacak politikalar geliştirmektir. Bu bağlamda siyasi iktidar, toplumun bütün kesimlerini kucaklayacak; farklı ideoloji, dünya görüşü ve yaşam tarzlarının barışçıl birlikteliğini güvence altına alacak politikalar izlemelidir. Özellikle, korku ve kaygının yaygın olduğu toplumun azınlıkta kalan kesimlerine yönelik güven artırıcı tedbirler geliştirilmelidir. "Ötekileştirici", "dışlayıcı" ve "dayatmacı" söylem ve pratiklerden uzak durulmalı; kuşatıcı ve kapsayıcı olmaya gayret edilmelidir. Şüphesiz bütün bunlar, vesayet rejimine olan toplumsal desteği kırmak amacına yönelik geçici bir politik taktik olarak değil, demokrasinin ve insani var oluşun bir gereği olduğu için yapılmalıdır. Zira, insanların bir kısmında var olan kaygıların minimize edilmesi ve böylelikle vesayet rejiminin temellerinin sarsılması, ancak bir arada barış içinde yaşamayı sağlayan demokratik siyasi ideallerin içselleştirilip yaygınlaştırılmasıyla mümkün olabilir.

* Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi