Menderes'ten Erdoğan'a değişim

Toplumsal ve siyasal değişim süreçleri Batıda kurumsallaşmış siyasal yapılar üzerinden taşınırken bizde siyasi liderler üzerinden taşınıyor olması Batıyla aramızdaki temel farklardan biridir. Bu nedenle Türkiye'de toplumsal değişim sürecinin yönü ve hızı toplumla siyasi lider(ler)in kurmuş olduğu ilişkiye göre ortaya çıkmaktadır.

Toplum, liderle bu ilişkiyi kurduktan sonra değişimin taşıyıcısı olan liderin sınıfsal kökenlerine bakmaksızın gösterdiği istikametten gidebilmektedir. Bu nedenle Türkiye'nin batılılaşma ve/veya moderleşme sürecinde toplumun aldığı tavır, liderle kurduğu ilişkiye göre biçimlenmektedir.

II. Mahmut'la zorunlu hale getirilen fes giyme, toplumun geniş bir kesimi tarafından bir reddedişle, bir dirençle karşılanıp padişahın “gavur”luğuna bir delil oluştururken aynı fes giyme eylemi II. Abdülhamit'le neredeyse toplumun İslami ve Osmanlı kimliğinin göstergelerinden biri olabilmektedir. Yine Menderes'le toplumun geniş bir kesiminin mesafeli duruduğu fötr şapka ve kravat meşruiyet alanını genişletebilmektedir. Aynı toplumsal kesim tarafından başta televizyon olmak üzere sosyo-kültürel alanlara ait teknolojik ürünlere karşı tutulan mütereddit tavır Özal'la aşılabilmektedir.

Diğer yandan Türkiye'de modernleşmenin gerçekleştiği dönemler ile modernleşmenin temsilcisi olduğu iddiasında olanlar arasında paradoksal bir ilişki de vardır. Türkiye'deki temel paradokslardan olan bu durumun ürettiği sonuçlarından biri; modernleşmenin temsilcisi ve taşıyıcısı olarak görülen merkezi elitin, modernleşmenin en önemli sonuçlarından biri olan standardizasyondan, geniş kitlelerle aralarındaki farkın giderek azalmasından duydukları rahatsızlıktır.

Modernleşmenin taşıyıcısı iddiasında olan bu merkezi elitin iktidardayken toplumla ünsiyet peyda etmekteki başarısızlığı toplumun geniş kesimlerini modernleşme sürecinde direnç merkezleri haline dönüştürebilmektedir. Buna karşın Türkiye'nin yakın siyasi tarihine bakıldığında modernleşme sürecinde büyük bir atılımın gerçekleştiği dönemlerin özellikle gerici, modernleşme karşıtı olarak nitelendirilen kitlelerin yine gerici, karşı-devrimci diye nitelendirilen liderlerle bütünleştiği dönemde olduğu görülmektedir. Gerici ve doğal olarak modernleşme karşıtı olarak görülen bu liderlerin iktidar yılları, toplumun da değişim sürecine katkı sunarak modernleşme skalasında sıçrama yapıldığı yıllar olarak görülmektedir.

Demokrat Parti döneminde ise Bayar'dan ziyade bu rabıtayı karşı-devrimci Menderes'le kuran toplum, yapılan yenilikleri kabullenerek değişime kapalı bir toplum olmadığını gösterir. Özellikle tarımsal alanda yapılan makine-teçhizat alanındaki yenileşme ve modernleşme toplum tarafından büyük bir katılımla karşılanır. Toplum yenilikleri kabul edişini ve bu sürece desteğinin liderle ilişkisini traktörlere Menderes Traktörü adını vererek göstermektedir.

Özal dönemine kadar başta televizyon olmak üzere modernleşme araçlarına karşı mesafeli duran dindar muhafazakar kesim teknoloji ile barışık hale gelir. Yeni bir kentleşme ve iletişim sürecinin başlangıcı bu dönemde de görülmektedir. Üretici ile tüketicinin karşılaştığı pazar/piyasa yeni değerler üretirken otoyollar, dönemin modernleşme sürecini içeren anlamları da yüklenmektedir. Ama yine de Özal, takunyalılar grubundandır, tarikat ehlidir dolayısıyla gericidir.

Erdoğan'la toplumun gündelik hayatının içinde, sıradan insan davranışlarını değiştirecek radikal teknolojik bir değişim görülmese de, daha önceki değişimler geliştirilerek devam ettirilir. Fakat bu dönemde öne çıkan çok daha önemli bir değişim vardır ki bu da Erdoğan üzerinden taşınan radikal bir zihniyet değişimidir.

Dindar-muhafazakar kesim iktidarla kurduğu ilişkiye göre modernleşme karşısında pargmatik bir tavır sergilerken zihniyet dünyasındaki sabitlerinden vazgeçmemektedir. Erdoğan'a kadar Batı'nın teknolojisini alıp kültürel unsurlarından uzak durmak, diye ifade edilen tez, kendisine en çok; dindar muhafazakar çevrelerde yer bulmuştur. Tarihsel kökleri itibariyle temelde Hıristiyan-Müslüman karşıtlığına dayanan bu tezin içinde Batıya düşmanlığı beslediği de bilinmektedir.

Ama Erdoğan'la Türkiye'de bugün, toplumun ana damarı olarak nitelenebilecek ve bugüne kadar modern olmayan, cahil, köylü, çoban gibi sıfatlarla aşağılanan bir kesimin, ilk kez bu yaklaşımlara cevap olarak modernlik karşıtı, Batı karşıtı bir refleks üreterek kabilevi asabiyet ruhuna sığanmak yerine, hatta birilerinin ısrarla ona bu tavrını hatırlatmasına rağmen, liderinin arkasından AB'ye, Batı'ya sığınarak refleksler üretmektedir. Batıyla birlikte olmanın kendisine neler getireceğini kalem kalem bilmese de liderle kurduğu bağ ve bunun kendisi için genel bir “iyi” olması onun için yeterli olmaktadır. Toplum, Batıyla düşman olmadan, yan yana yaşayabilme olgusunu zihniyet dünyasında gerçekleştirmiştir. Bu değişim sürecinde Erdoğan'ın rolü ise hiç şüphesiz yadsınamayacak kadar büyüktür.