Meriç'siz geçen çeyrek yüzyıl

13 Haziran 2012, büyük yazar, büyük dil ve kültür adamı Cemil Meriç'in vefatının 25. yılıydı. Bu büyük değerin aramızdan ayrılışının 25. yılında onu anma adına ne yazılı ne de görüntülü medyada ses getirici bir etkinliğe ben şahsen tanık olamadım. Hâlbuki o, çok kapsamlı şekilde anılmayı ve tanıtılmayı fazlasıyla hak eden Türk dil ve kültürünün gelmiş geçmiş en büyük emektarlarından ve Türk entelektüel dünyasının en parlak yıldızlarından biriydi. Cemil Meriç çapında, kapasitesinde ve birikiminde entelektüel sayımız son derece sınırlıdır.

Cemil Meriç, günümüz Türk aydınının mutlaka iyi tanıması ve kendisinden çok iyi yararlanması gereken milli bir değerdir. Türk dil, kültür ve irfanının birkaç âbide şahsiyetinden biridir. Türkçeyi, eskilerin mensur şiir ya da sanatlı nesir dedikleri tarzda kullanabilen ender yazarlardandır. İfadeleri çok vecizdir. Çoğu cümlesi bir özdeyiş hüviyetindedir.

Cemil Meriç, bütün bu üstün niteliklerine rağmen hayatta iken hak ettiği ilgi ve itibarı görememiştir. Değeri ve büyüklüğü ölümünden sonra kısıtlı bir çevrede yavaş yavaş anlaşılmış, ama bu konuda henüz son analizler ve değerlendirmeler yapılmamıştır. Bunlar yapıldığı zaman, kültürümüzün temel taşları olan BU Ülke, Ümrandan Uygarlığa, Kültürden İrfana, Kırk Ambar, Işık Doğudan Gelir, Mağaradakiler gibi eserleri rollerini daha iyi icra edecek, Cemil Meriç de bu andan itibaren hak ettiği saygınlığa kavuşacaktır.

Cemil Meriç, Doğu'yu da Batı'yı da çok iyi tanıyan, Doğu ve Batı hakkında büyük bir liyakat ve dirayetle daha önceleri hiç yapılmamış analizleri yapan en yetkin Türk aydınıdır. İslam, Kur'an, Osmanlı, Tanzimat, Jön Türkler, aydınlarımız ve onların Batıyla ilişkileri ve Batının kendisi üzerine daha önce hiç duyulmamış, akıl edilmemiş fikirleri ve analizleri gün ışığına o çıkarmıştır. Sözgelişi, ona göre Tanzimat ve Cumhuriyet aydınları Batının Yeniçerisidir. Biz nasıl Avrupa'dan devşirdiğimiz Yeniçeri ile bu kıtanın bağrına kadar ilerlemişsek Avrupalı da aydınımızı kullanarak bizi manen fethetmektedir. Osmanlının da Avrupalının da artılarını ve eksilerini onun kadar liyakat ve dirayetle ortaya koyan mütefekkirlerimizin sayısı ikiyi üçü geçmez.

Cemil Meriç'i tanımak ve anlamak isteyenler onun kendi kitaplarıyla birlikte Dücane Cündioğlu'nun 'mütefekkir', 'münekkit', 'mütercim' Cemil Meriç'i büyük bir liyakatle araştıran ve inceleyen üç ciltlik Bir Mabed Bekçisi, Bir Mabed İşçisi ve Bir Mabed Savaşçısı adlı kitaplarını da okumalıdırlar.

Cemil Meriç, Türkçe üzerinde sahip olduğu egemenliğe yakın bir egemenliğe Fransızca üzerinde de sahiptir. Fransızca üzerinde sadece lisan bilgisine değil, Fransızcanın yarattığı kültüre de vakıftır. Türkiye'deki en iyi Balzac uzmanıdır. Birçok Fransız yazar ve aydını Balzac'ı Cemil Meriç'in tanıdığı kadar tanımaz. Balzac'ın çok sayıda eserini Türkçeye çevirir. Bu çevrilerde Balzac'la ilgili değişik hacimlerde çok önemli incelemeler yer alır. Türk okuyucusu bu en büyük Fransız romancıyı Cemil Meriç sayesinde tanır.

Cemil Meriç, 1955 yılında, birkaç yıldan beri görme gücü iyice azalmış olan gözlerini temelli kaybeder. Türkiye'deki muayene ve incelemelerden hiçbir sonuç alınamaz. Fransızca okutmanı olduğu İstanbul Üniversitesi, kendisini son bir ümit olarak Fransa'ya gönderir. O yıllarda Fransa'nın göz hastalıkları dalında bir numaralı uzmanı olarak bilinen bir doktorun çalıştığı hastaneye yatırılır. Doktor, Cemil Meriç'e gerekli muayene ve inceleme için ancak bir hafta sonrasına gün verebilmiştir. Söz konusu doktor, Cemil Meriç'e randevu verdiğinin ertesi günü hastanenin bir koridorundan geçerken kulağına, o güne kadar az duyduğu güzellikte ve düzgünlükte bir Fransızcayla konuşulan cümleler takılır. 'Kimdir bu konuşan şahıs?'diye sorar. İlgililer cevap verirler: 'Efendim, sizin dün kendisine bir hafta sonrası için muayene randevusu verdiğiniz Cemil Meriç adlı Türk!'

Doktor hemen karar değiştirir, 'Ben, benim dilimi bu kadar mükemmel konuşan birini muayene etmek için bir hafta bekletemem, derhal getirin!' der.