Rektör seçimleri niye önemli?

Üniversiteler, toplumsal işlevleri açısından çoğul nitelikler taşımakla beraber, entelektüel sermayenin varlığı konusunda oldukça ayırt edici bir fenomen olarak ortaya çıkmaktadırlar. Çünkü toplum hayatında entelektüel sermayenin merkez kurumu üniversitelerdir. Bu nedenle, bir ülkenin bilgi zenginliğinin temel para-metreleri başında iyi üniversitelere sahip olmak gelmektedir.

Üniversite, entelektüel sermayenin aktörel öncülüğüyle kamuoyunu aydınlatır, mesleki eğitim verir, sanayi ve ticaret dünyasının bilgi alt yapısını oluşturur ve ülkenin geleceğine bilimsel ve entelektüel ufuklar kazandırır. Entelektüel sermaye temsiliyle sanayiden eğitime, kamusal aydınlanmadan politik ufukları zenginleştirmeye kadar çok boyutlu bir entelektüel katkı sağlama misyonu bulunmaktadır. Bilgi toplumu döneminde bu misyonu daha da önem kazanmaya başlayarak, bilgi temelli teknolojilerin, toplumsal alanların, politik ve kültürel dünyaların gelişmesine önemli destekler sağlamaktadır. Toplumlar bilgiye dayalı üretim tarzına geçtikçe entelektüel sermayenin değeri öne çıkmakta ve üniversitelerin bununla kurduğu ilişki tarzı dikkat çekici biçimde önem arz etmektedir.

Kim ne derse desin, Türkiye'de de entelektüel sermayenin üretilmesinde üniversitenin aktörel statüsü hayati öneme sahiptir. Türkiye'nin araştırmacıları, entelektüelleri, aydınları ve sanat adamları ezici bir çoğunlukla üniversitelerde yetişmektedirler. Sabri Ülgener, Süheyl Ünver, Mete Tunçay, İlber Ortaylı, Halil İnalcık, Turgut Cansever, Erol Güngör, Murat Belge, Mümtaz'er Türköne, Mustafa Erdoğan, Nilüfer Göle, Şerif Mardin... Listeyi uzatmak mümkün... Bütün bu bilim adamlarımız ve entelektüellerimiz üniversitelerde yetiştiler ve yine çalışmalarını orada geliştirdiler. Türkiye'nin toplumsal ve politik ufuklarını genişletmek amacıyla ürettikleri bilgiler, daha özgür, müreffeh, eşitlikçi ve saygın bir gelecek muhayyilesini beslemektedir.

Elbette, bilim ve düşünce geleneğinde üniversitelerde yaşanan tasfiye hareketlerini de bilmi-yor değiliz. Niyazi Berkes, Korkut Boratav, Muzafer Şerif, Hüseyin Hatemi, Mete Tunçay gibi yüzlerce bilim adamımız farklı tarihlerde (1948, 12 Eylül, 28 Şubat) içinde çalıştıkları bilim dünyalarından uzaklaştırıldılar. Ancak bu çabalar, üniversitelerin bilim ve entellekteül dünyalarını fukaralaştırmaya yetmedi. Belli idealler ve amaçlar etrafında seferber olarak bilim yapan düşünce insanlarımız, hep yeni bir heyecan ve ruhla yollarına devam ettiler. Türk entelektüel dünyasını canlı, üretken ve umutlu kılan tutumların başında da bu ruhları gelmektedir. Türkiye'nin entellektüel sermayesini oluşturan ruh yine bu ruhtur.

Son yıllarda açılan yeni üniversiteler, Türkiye toplumunun yaşadığı değişimlere eşlik etme amacını taşımaktadırlar. Türkiye'de sermaye ve iktidar gün geçtikçe daha çok demokrasi ve serbest piyasa ilkeleriyle eşitlikçi ve paylaşımcı bir biçime sarkmaktadır. Üniversitelerimizin çoğalması, bilginin merkezde ve belli elitlerin elinde toplaşmasını parçalamaktadır. Birinci Türk modernleşmesinde sermaye ve iktidar nasıl ki elitlerin tekelinde devam ediyorduysa, bilgi de üniversite ve medya aracılığıyla belli bir elit grup tekelinde var olmaktaydı. Bence şimdi ikinci modernleşme sürecine geçiyoruz (İkinci Türk modernleşmesi yaklaşımını hâlâ çalıştığımı söylemeliyim), bu nedenle iktidar ve sermayenin ortodoks egemenliği parçalanıyor. Paranın ve siyasetin egemen elitleri paylaşmaya ve değişime zorlanıyorlar. Aslında son zamanlarda kopan gürültünün kökeni de bu sosyolojik fenomende saklı.

Türk üniversiteleri sayı ve kapsam olarak büyürken, öte yandan yönetim aktörleri açısından da değişmeye çağrılmaktadırlar. Sosyolojik dinamiklerinin söz konusu değişme çağrıları karşısında, merkez üniversitelerinin bilgi elitleri, kalıtsal statü ve rollerini sürdürmekte ısrar etmektedirler. Özellikle eski Cumhurbaşkanımız Sezer'in atadığı rektörlerin üniversite içi yaptıkları yönetim düzenlemeleriyle bu ısrar açıkça ortaya konmaktadır. Bilim elitleri, bilgi kulelerinde yerlerini ya terk etmek istemiyorlar ya da kendi sınıflarından insanlara bırakabileceklerini söylü-yorlar (Hatta ilginçtir; iki dönem rektörlük yapan bazı şahsiyetler şimdi de yerlerini hanımlarına bırakma çabasındadırlar!). Kuşkusuz bunu rejim, Atatürkçülük ve laiklik söylemlerini ileri sürerek yapmaktadırlar.

Bilim sınıfı/elit çıkarlarını devlet ideolojilerinden yararlanarak sürdürme alışkanlıklarından vazgeçmeyerek, bunu değiştirmeye yönelen çağrıları da tehdit tanımlaması içinde değerlendirmektedirler. Bu tutumlarıyla egemen bilim eliti, laiklik ve Atatürk'ü kendi mülkiyet alanı olarak algılayarak istediği biçimde yorumlama tekeline sahip olmaktadır. Sonuçta doğrudan egemen statülerinin paylaşımına yönelen yeni bilim, entelektüel ve araştırmacı kuşağı laikliğe ve Atatürk'e karşı olmakla tehdit edilmektedir. Bu da kuşkusuz entelektüel sermayenin üretilmesinde, paylaşılmasında ve dolaşımında ciddi sorunlara yol açmaktadır. Entelektüel sermayenin gelişimi önünde bilim eliti, büyük bir ideolojik blokaj oluşturmaktadır. Bu da entelekteül sermayenin dolaşımına karşı çeşitli duvarların inşa edilerek, yeni bilim elitlerinin katılımının engellenmesi ve çatışmaların kışkırtılması anlamına gelmektedir.

Rektörlerin seçimi, üniversite reformu ve üniversitelerin çoğalması bilimsel dolaşımı/ bilginin dolaşımıyla yakından ilgilidir. Bu nedenle yapılacak bütün değişmelerde, bu özelliğin dikkate alınması gerekmektedir. Üniversite rektörlüğüne atanacak yeni bilim aktörleri, Türkiye'nin ikinci modernleşme sürecine katkı sağlayacak kişiler olmalıdırlar. Bilimin dolaşımına imkan tanıyan ve böylece entelektüel zenginliğin paylaşımına, dolaşımına ve yenilenmesine yardımcı olan öncüler olmalıdırlar. Merkez ve taşra, doğu ve Batı üniversiteleri arasında geçişler, etkileşimler ve paylaşımlar sağlayacak nitelikler taşımaları gerekmektedir. İstanbul ve Ankara üniversiteleri, yönetim ve kadro zenginliklerinin tekelci tutumlarını bırakarak paylaşımdan yana tavır koymalıdırlar. YÖK Ankara ve İstanbul merkezli bilim tekelini pekiştiren, onaylayan ve geliştiren tutumları terk ederek demokrasi perspektifine dayalı bir anlayışla entelektül sermayenin dolaşımını desteklemelidir.

Türk üniversiteleri, belli grup ve anlayışların tekelinde yönetilen bilim politikalarını değişti-rerek herkese açık ve katılıma dayalı saygın ilişkilerin kabul gördüğü bir bilim politikasına başlamalıdır. Rektörlerin seçimleri, buna iyi bir başlangıç olabilir. Yoksa sadece, rakamların çoğulluğuna indirgenerek yapılacak seçimler, Sezer düzenlemesinin devamını aşamayacaktır. Çünkü, Sezer düzelenmesi söz konusu öngörülere göre gerçekleştirilmiştir. YÖK Başkanı ve Cumhurbaşkanımız Gül, hükümete yakın davranmakla suçlanabileceği korkusuyla salt sayı çoğulluğuna dikkat ederek hareket ederlerse, olağanüstü şartlarda yapılanan üniversite düzeni aynen devam eder. Bu nedenle önemli olan rektörlerin AKP'li olup olmaması değil, bahsettiğimiz entelektüel sermayenin dolaşımına izin verecek nitelikler taşıyıp taşımamalarıdır. Türkiye'nin yaşadığı ikinci modernleşme sürecini algılayabilmesi, bilimsel çalışma ve özerkliği üstün tutmasıdır.