TL-zone hayata geçebilir

Başbakan Erdoğan'ın Almanya ziyareti sırasında Nicolas Berggruen Enstitüsü'nün ''Avrupa Krizin Ötesinde'' temalı toplantısında; Avro Bölgesi (Eurozone) ülkelerdeki ekonomik krizine ilişkin değerlendirmelerde bulunurken, bazı AB ülkelerinin Türkiye'ye "TL-zone" oluşturmasını önerdiklerini beyan etmesi dikkatleri üzerine çekti. Konu bir kaç açıdan irdelenmeyi hak ediyor. Bu kapsamda şu soruların yanıtlanması gerekiyor. İlk olarak, aynı toplantıda Türkiye'nin AB üyeliğine ilişkin perspektifi bir kez daha vurgulanmış iken, Birliğe üye olup Avro'dan kaçınmak mümkün müdür? İkinci olarak, Türkiye'nin TL-zone oluşturması mümkün müdür veya nasıl mümkün olur? Bu tartışmalara altyapı oluşturması açısından ekonomik bütünleşme çeşitleri ile para birliğinin fayda ve zararlarını kısaca vurgulamak faydalı olacaktır.

Ülkeler arasındaki ekonomik bütünleşmeler farklı şekillerde ve derecelerde gerçekleşir. Bütünleşmelerin en zayıf hali, Serbest Ticaret Anlaşmaları (STA)'dır. Bu durumda ülkeler arasında ticareti engelleyen her türlü tarife ve kota kaldırılır ve ülkeler birbirine hiç bir engel olmadan mal satar. Bütünleşmenin ikinci çeşidi, Gümrük Birliğidir. Bu uygulamada ülkeler, birbirleriyle serbest ticaret yapmanın yanında ortak gümrük tarifesini de kabul ederler. Dış dünyadan gelen bir mal gümrük birliği yapan ülkelerde hangi gümrükten girerse girsin, aynı tarifeye tabi olur.

Bütünleşmenin üçüncü şekli, Ortak Pazar oluşturmaktır. Ülkeler, bu durumda, gümrük birliğinin yanı sıra üretim faktörlerinin (sermaye, emek ve girişimcilik) serbest dolaşımını da kabul ederler. Dördüncü çeşidi, Ekonomik ve Parasal Birliktir. Bu uygulamada ise, ülkeler ortak pazarın özelliklerini ortak para ve maliye politikası koordinasyonu ile genişletilir. Artık tek bir para ve tek bir maliye politikası söz konusudur. Son çeşidi ise, Siyasal Birliktir. Bu da imza atan ülkelerde, ekonomi politikalarında birliğin tek bir siyasi irade (tek bir hükümet) ile yürütülmesini ifade eder.

AB, son altmış yıldır bu aşamaları adım adım gerçekleştirerek ilerlemektedir. 1951'de sektörel bir entegrasyon özelliği taşıyan Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu, 1957'de imzalanan Avrupa Ekonomik Topluluğu antlaşması ile genişletilerek ekonominin geneline yayılmıştır. Üye ülkeler arasında ortak pazarı hedefleyen bu anlaşma çerçevesinde 1967 yılında gümrük birliği sağlanmıştır. Ortak pazar hedefi, 1986 yılında imzalanan Tek Sened ile yenilenmiş, "iç pazarın bütünleşmesi" adı altında güncellenmiş ve 1992 yılına kadar tamamlanması planlanmıştır.

1992 yılında ise, Maastricht Antlaşması ile Ekonomik ve Parasal Birlik hedeflenmiştir. Avrupa Birliğinin 11 ülkesi (o zaman üye sayısı 15) 2002 yılında Avrupa Merkez Bankası altında tek para kullanmaya ve tek bir para politikası uygulamaya koymuştur. 2002 yılında başlayan Avrupa Anayasası çalışmaları ise, Siyasi Birliği sağlama hedefine yönelik olarak dizayn edilmiştir. Ancak başta Fransa olmak üzere bazı ülkelerin Avrupa Anayasasına "hayır" demesi sürecin kısmen kesintiye uygramasına neden olmuştur.

Para Birliği, ülkelerin egemenliklerinin sembolü olan kendi paralarını bırakarak, başka bir ülkenin parasını kullanmaya başlaması veya yeni bir para birimini oluşturması, olarak adlandırılır. Böylesi bir uygulama, çok iddialı ve bir o kadar da tarihi bir adımdır.

Ülkeler para birliğine durup dururken girmez. Böylesi bir uygulamanın faydasının zararından fazla olması gerekir. Peki bir ülkenin kendi parasını bırakıp başka bir ülkenin parasını kullanmaya başlaması veya yeni bir para birimini yürürlüğe koymalarının faydası ne olabilir?

Para birliği, her şeyden önce fiyatları şeffaflaştırır. Diğer bir ifadeyle, fiyatların tüm ülkelerde kolaylıkla karşılaştırılabilir olmasına imkan verir. İkinci olarak, paraların dönüştürülmesinde alınan komisyonları ortadan kaldırdığı için işlem maliyetlerini azaltır. Üçüncü olarak, döviz kuru riskini ortadan kaldırır.

Tek para birimini kullanmanın zararları başlıca üç noktada toplanmaktadır. Birincisi, bağımsız para politikası uygulama olanağının ortadan kalkması, ikincisi; senyoraj (emisyon kazançlarının) kaybedilmesi ve son olarak tek para birimine geçilmesi sürecinde oluşan uygulama maliyetleridir.

Avrupa Birliği üyelik müzakereleri ile ilgili fasıllardan biri de Ekonomik ve Parasal Birlik başlığıdır. Bu fasılda aday ülkenin parasal birliğe uygun olup olmadığı ve parasal birliğin sağlanmasına ilişkin yasal ve kurumsal altyapısının olup olmadığı ele alınır. Birliğe üye olan ülkenin Avrupa Merkez Bankaları Sistemi (para birliğine katılmamış ülkelerin temsilcileri ile Avrupa Merkez Bankası ile Avrupa Komisyonu temsilcilerini bir araya getiren bir mekanizma) altında ve Avrupa Merkez Bankası gözetiminde kendi ekonomisini parasal birliğe hazırlaması istenir. Dolayısıyla, ülkelerin Avrupa Birliği üyeliğinin ardından ekonomilerinin durumuna göre zamanla para birliğine katılır.

Avrupa Birliğinin mevcut 27 üyesinden 17 tanesi ortak para olan Avro'yu kullanıyor. Geriye kalan 10 ülkeden sekizi (İngiltere ve Danimarka hariç) zaman içinde Avro'ya geçmekle yükümlüdür. İngiltere ve Danimarka'nın özel bir durumu söz konusudur. 1992 yılında Maastricht Antlaşması'na, para birliğinin dışında kalacakları konusunda, şerh düştüler. Bu iki ülke isterse Avro'ya katalacak ve bu konuda bir beklenti ve zorlama söz konusu değildir. Ancak Avro Bölgesi dışında kalan Birliğin 8 ülkesi zaman içinde Avro'yu kullanmak zorundadır.

Bu açıklamalar, Türkiye'nin hem AB üyesi olması gerektiği hem de Avro'yu kabul etmemesi durumunun mümkün olmadığını gösterir.

Türkiye'nin TL-zone oluşturması, Türkiye'nin kendi etrafında bir grup ülkenin kendi parasını kullanmaktan vazgeçerek TL'sını anlamına gelir. Bu da Türkiye'nin son zamanlarda hızlandırdığı işbirliği çabalarını derinleştirmesini gerektirir. Diğer bir ifadeyle, Türkiye, coğrafi olarak yakın, tüketim alışkanlıkları benzer, ekonomileri birbirini tamamlayıcı nitelikteki ekonomilerle işbirliğini, serbest ticaret anlaşması seviyesinden başlayarak, gümrük birliği, ortak pazar, ekonomik ve parasal birlik şeklinde derinleştirerek ilerletmek durumundadır.

TL'nin dış ticarette yaygınlaşması, TL-zone oluşturulması anlamına gelmez. Zaten Türkiye, son yıllarda bir çok ülkeyle ikili ticaretinde kendi parasını kullanmaktadır. TL-zone oluşturulabilmesi için, aynı parayı kullanan ülkeler arasında üretim faktörlerinin (malların, hizmetlerin, sermayenin, işgücünün ve girişimciliğin) önünde hiç bir engelin olmaması lazım. Ayrıca TL-zone içinde olmayı kabul eden ülkelerin ürün çeşitliliğinin geniş olması, enflasyon oranlarının benzer olması ve dışa açık bir ekonomi politikaları izlemeyi kabul etmeleri gerekir.

TL-zone, Türkiye'nin etrafındaki ülkelerle ekonomik ilişkilerine temel teşkil edecek bir vizyon olabilir. Bu, Türkiye'nin bir cazibe merkezi olması ve etrafındaki ekonomileri kendine eklemlendirmesi ve işbirliğini oldukça ileri dereceye götürmesi anlamına gelir. Türkiye zaten dış ekonomik ilişkilerinde bu çeşitlendirmeyi son on yılda hızlandırarak gerçekleştiriyor. Küresel ekonomik kriz karşısında ülkelerin birbiri ardı sıra diz çöktüğü bir ortamda Türkiye, dış ticaretini çeşitlendirdiği için görece olarak az etkilendi.