TV dizileriyle tarih temizleme

İnsanların “tarihle” ilişkisi öteden beri büyülü bir halde sürüp gitmekte. Var olan ilişki büyülü zira bizzat buradaki kurucu malzemenin (tarihin) mahiyeti sürekli olarak metafizik bir kategoride seyretmekte. Tarihin bu metafizik boyutunun yegane nedeniyse, yaptığımız bütün eylemlerin muhafaza edildiği bir tür “depo” niteliğiyle, uçup gidecek bütün sözleri, eylemleri kalıcı bir varlığa dönüştürmesinden dolayıdır. İnsanlar, ister kişisel olsun ister toplumsal, bütün tecrübelerini, ancak ve ancak bu “depo”ya bakarak, olan biteni “hatırlayarak” var kılabilmektedirler. Denilebilir ki, bir insanı tam da bu hatırlama eylemi insan yapmaktadır. Bu bağlamda, son zamanlarda televizyonda seyrettiğimiz çok sayıda dizilerden bir kaçı da bu hatırlama eylemine tekabül eden bir anlama sahiptirler. Bu, diziler en azından ilke düzeyinde, tarih-yapıcı bir yerde durmaktadırlar.

Tarih yapmak tam da, bütün olan bitenden sonra herşeyin, bir kez daha ve sahiden var kılınması eylemidir. Tarih yapmak, geçmişte olanları, hikaye ederek bugünkü yaşayanlara (izleyenlere) aktarmakta ve böylece geçmişte yapılan edimleri bir kez daha kurmakta, kalıcı bir varlığa kavuşturmaktadır. Hannah Arendt'in söylediği gibi; “Hikayeler eylemin kaçınılmaz sonuçları olsalar da, hikayeyi algılayan ve 'yapan' eyleyen değil, hikaye anlatıcısıdır.” Bu anlamda sinemanın üstlendiği rol, tam da tarihin, geriye doğru bakarak olup biten herşeyi hikaye etmesi eylemidir. Gelinen noktada sinemayı temsil etmek anlamında kameranın döndüğü, anlattığı ve nihayet var kıldığı anlar, geçmişin yükünün alınarak, bugüne aktarılmasını anlatmaktadır. Sinema, tarihin yerini aldığı oranda, sinemacı tarihçinin; senaryo da tarih yazımının yerini almaktadır.

Yeditepe İstanbul ile başlayıp Çemberimde Gül Oya'yla devam eden ve son olarak da Hatırla Sevgili ardından da Kelebek Çıkmazı adlı diziler, tarih-yapıcı rolü üstlenmektedirler. Bu dizilerde mevcut olan ortak nokta ise, içinde çeşitli duygusal temalarında olduğu fakat nihayetinde asıl anlatının siyasal noktalardan kurulduğu yapıtlar olmalarıdır. Bunu da, kısa cumhuriyet tarihinde yaşanan üç darbenin çeşitli anlatılarını sergileyerek yapmaktadırlar. Ve nihayet bu anlatıların hepsi de, 'Türk solu'nun gergin bedeninin yaşadığı sıkıntıları bizlere iletmektedir.

Bütün bu yapıtlarda, “solcu gençlerin” bir yandan çıplak hayatla, bir yandan siyasal hayat ile yaşadıkları o zor zamanları öyküleştiriliyor. Tam da bu noktada vurgulamamız gereken bir soru(n), bu tarih yapma ediminin ne pahasına yapıldığına dair olmalıdır. Bu edimle birlikte, açık edilen ve üzeri örtülen “şey”in tam olarak ne olduğu sorusu, ısrarla sormamız gereken bir sorudur. Bu sorunun ise birbiriyle bağlantılı iki cevabı var. Bunlardan ilki, bu hikayeleştirme eylemlerinde sürekli olarak yenilginin ajitasyonu yapılmasına dair olan boyuttur. Evet, bu ülkede insanlar inanılmaz derecede işkencelere maruz bırakıldılar ve çok zor zamanlar geçirdiler. Fakat burada sorun, bu işkence deneyimini, şimdiye hangi kategorilerden geçirilerek aktardığımız noktasında ortaya çıkmaktadır. Başka bir deyişle, kişisel ya da toplumsal belleğimizdeki anılar başlı başına bir değer ifade etmezler. Önemli olan nokta, bu biriktirdiğimiz anıları, şimdinin diline nasıl tercüme ettiğimizdir. Bu yapımlarda, (ne yazık ki) “Bakın işte, bir dönem bizler böyle özveriliydik ve işte bunun karşısında böyle olaylara maruz kaldık!” gibi vulgarize bir ifadeden ya da duygu yüklü aşk anlatılarından başka bir şey taşınmıyor bugünlere. Bırakın bugüne dair bir taşıma (tercüme) eylemini, hem yapımcılar hem de izleyiciler bu öyküleştirmeyle birlikte günah çıkartan bir pozisyona yerleşiveriyorlar. Yapımcılar, ölen arkadaşlarının anısına saygı duyuyor bu sahnelemeyle. İzleyenlerde, “Çok şükür, artık böyle şeyler olmuyor şimdilerde!” diyerek rahatlamanın en yüksek noktalarında dolaşıyorlar. Bu diziler, şimdileştiremedikleri geçmiş birikintileriyle, tam da yapmaya niyetlendikleri siyasi eylemliği öteleyen ve iptal eden bir boyut meydana getiriyorlar. Benjamin'in hatırlattığı gibi, “Tarih, bir inşa faaliyetinin nesnesidir: Yapı, homojen ve boş bir zamanda değil 'şimdi'nin zamanınin doldurduğu bir zamanda yükselir.”.

Bu yapıtlar, kendilerini kaba tarihselci anlayışa maruz bıraktıkları oranda, karşı çıktıkları kapitalist egemene bir katkıda bulunmaktan öteye geçemiyorlar çünkü bu yapıtlardaki pejorativ dil, geçmişte olanlarla gerçek anlamda siyasi bir yüzleşmeye bir türlü girişilememesine neden oluyor. Gerçek bir yüzleşmenin tersine bu diziler, sürekli olarak, devletin kendilerine nasıl işkence yaptığının hikayesini aktarıyorlar bizlere. Böylesi bir bakış açısı ise, bir kez daha belirtmek gerekir ki, siyasi olanı öteleyen bir yerde durmaktadır. Oysa siyaseten kendini var kılmaya kalkışan bir dil, geçmişte yaptıkları hataları da göz önüne alarak, geliştiremedikleri gerçek teorik açılımın neler olduğunu farkına varan ve bunları doğru yaptıklarıyla birleştirerek bugüne dair bir perspektif sunma gayesi güden dildir. Oysa Türk Solu'nun öyküsünü yapmak şimdilerde, ne yazık ki, bir yenilginin hikayeleştirilmesinden başka işe yaramayan bir yokluk sergilemek anlamına geliyor.

Öte yandan, bu öyküleme, içinde bütün Batılı ve kapita-list değerleri de barındıran bir özellik barındırmaktadır. Bütün bu yapımların tamamı, arka gerçekliğini, ister siyaseten ister sadece çıplak hayat anlamında, bu ülkede kendilerinden (solculardan) başka hiçbir varlığın yaşamadığı üzerine kurgulamaktadırlar. Kendilerinin haricinde kalan bütün öğeler, gerici ve yobaz adlandırılması üzerinden değerlendirilmektedirler. Bu tutum ise, bütün bu dizilerde anlatılmak istenen “mutlak ötekinin” devlet değil de, bu yobaz-gerici kitle olduğunu bir kez daha kanıtlayan bir anlama denk düşmektedir. Dolayısıyla bu öyküleştirmelere yönelirken biraz soğukkanlı olup, neyin gerçekten açık edilip neyin üstünün örtüldüğüne iyi bakmak gerekiyor. Gerçek, tam da ısrarla bir şekilde üzeri örtülmeye çalışılan bu 'kötü' olarak çıkıyor karşımıza. Bu dizilerdeki sol tarih bizlere, o çok ağır darbeler aldığı devletle olan ilişkisini değil, kendisine bir yandan ayak bağı olan bir yandan ise artık ağızlara pelesenk olan “özgürleştireceği” halkla arasındaki mesafeyi anlatıyor aslında. Bu “düşman yanılgısı” ise, bir kez daha, hem öyküleştirmeyi siyaseten bir eylem olmaktan uzaklaştırıyor, hem yaşanmış olan anın yanlış kurgulanmasına sebep oluyor ve son olarak da hakiki bir hatırlama eyleminin bir kez daha ötelenmesine yol açıyor. Tarihle şimdi arasında hiç de sanıldığı kadar düz ve kesintisiz bir ilişki yoktur. Ve bir düşünce sistemi kendisinin tarihini yapmaya başlamışsa bu noktaya iyice odaklanmak gerekmektedir. Çünkü bu aktarma eylemi, (Libera'nın İbn-i Haldun'dan yola çıkarak söylediği gibi) geçmişte meydana gelen olaylardan sonra belirli bir birikimin olduğunu ve bunların şimdiye aktarılması gerektiğini ima etmektedir. Oysa bütün bu dizilerde de bir kez daha ortaya çıkmaktadır ki, Türk solu için şimdilerde bir tarih yapma eylemi, bırakın geçmiş güzel günlerin hatırlanmasını, birikimlerin şimdileştirilmesini, var olan bütün enerjilerinin de emilimi anlamına gelmektedir.

“Tarihçi” der Benjamin, “Geçmişe bakıp hararetle müjdeler verirken, belki de ağzını açtığı anda artık boşa konuşmaktadır. Düşman kazanacak olursa, ölüler bile payına alacak bundan.” Tarih yapmak ancak geçmişte doğru eylemler yapmışsanız ve de onlarla doğru bir şekilde yüzleşip var olan şimdiye aktarabilmişseniz bir değere tekabül etmektedir. Aksi halde, “düşmanın kazanmaya devam ediyor” olduğunu görmekten başka bir şey seçeneğiniz kalmayacak.

* Araştırmacı Yazar