Uluslararası finans sistemi de değişmeli

Türkiye'nin kredi notunun kredi derecelendirme kuruluşlarından Standart & Poor's (S&P) tarafından haksız bir şekilde düşürülmesi, uluslararası alanda bu kuruluşların çalışma şekline yönelik yapılan eleştirileri yurtiçi gündemin ilk sıralarına taşıdı. 1997 Asya krizindeki, 2000'lerin başında Amerika'da Enron, Worldcom ve Parmalat gibi büyük şirketlerin batışındaki ve halen içinde bulunduğumuz küresel krizin derinleşmesindeki rollerinden dolayı kredi derecelendirme kuruluşları zaten uluslar arası alanda yoğun bir şekilde tartışılmaktaydı. Başbakan, uluslar arası alandaki bu tartışmayı Türkiye'nin gündemine de taşımış oldu.

Bugün küresel krizde kredi derecelendirme kuruluşlarının önemli bir rolü olduğu konusunda bir uzlaşma vardır. Amerika'da 2007 yılında ipotekli emlak piyasasında oluşan balonun patlamasıyla başlayan süreçte kredi derecelendirme kuruluşları yoğun bir şekilde eleştirilmektedir. Bu kuruluşlar, ilk başlarda, yüksek riskli kağıtlara hak etmedikleri halde yüksek puan (güvenli, yatırım yapılabilir gibi) verdiler ve kötüleşen piyasa koşullarına hızlı cevap veremediler. Örneğin 2001 yılında Enron şirketi batmasından dört gün önce yatırım yapılabilir olarak derecelendirilmişti. 2007'de Amerika'da emlak piyasasının oyun kurucularından olan Fannie Mae ile Freddie May'in kredi notu kurtarıldıklarında A idi. Benzer şekilde Citigroup ve Merrill Lynch gibi bankalar yatırım yapılabilir derecesine sahiptiler.

Küresel finansal krizin etkisinin diğer ülkeleri etkilemeye başlaması ve özellikle Avro bölgesi borç krizinin derinleşmesi sürecinde kredi derecelendirme kuruluşları hayati bir rol üstlenmişlerdir. Yapılan akademik çalışmalarda bu kuruluşların puan artırımına verilen tepki ile puan düşürümüne verilen tepkiler farklılık arz etmektedir. Yatırımcılar, özellikle kredi düşürmelerine daha hızlı tepki vermektedirler. Dolayısıyla bu kuruluşların özellikle Çin, Hindistan, Brezilya ve Türkiye gibi yükselen ekonomiler için yaptığı değerlendirmeler çok önemlidir. Ülkelerin geleceğini etkileme potansiyeline sahiptir. Haksız, yersiz ve zamansız yapılacak bir not indirimi bu ülkelerin borçlanma maliyetlerini hızla birkaç puan artırabilir. Benzer şekilde derecelendirme kuruluşları, Avrupa ülkelerinin borç krizine girmelerini hızlandırdı.

Geçmişte sınırlı bir çalışma alanı olan bu kuruluşların bugün çalışma alanları çok genişlemiştir. Şirketler, tahviller, bonolar, bankalar ve hatta ülkeler bu kuruluşların inisiyatifine terk edilmiştir. Ülke ekonomilerinin iç içe geçtiği ve dış kaynak kullanımının oldukça önemli olduğu günümüzde, kredi derecelendirme kuruluşlarının notları ile bir ülkenin geleceği karartılabilir. Nitekim, Amerika bombalar bırakarak bir ülkeyi yıkması ile kredi derecelendirme kuruluşlarının notlarını düşürerek bir ekonomiyi felakete sürüklemesi arasında neredeyse fark olmadığı yorumları yapılmaktadır.

Kredi derecelendirme kuruluşlarına ilişkin her geçen gün yükselen tepkiyi iyi anlayabilmek için bunların kim olduğunu, nasıl bir piyasada işlem gördüğünü ve nasıl çalıştıklarının iyi anlaşılması gerekir.

Ulusal ve uluslararası alanda faaliyette bulunan yaklaşık 100 civarında kredi derecelendirme kuruluşu mevcuttur. Bunlardan uluslararası alanda kabul gören ve meşhur olan Standart & Poor's (S&P), Moody's ve Fitch, Üç Büyükler olarak adlandırılmaktadır. Üç Büyükler, piyasanın yüzde 95'ini oluşturmaktadır: Adı geçen kuruluşlardan ilk ikisinin pazar payı yaklaşık yüzde 40 ve sonuncusunun payı ise yaklaşık yüzde 15'tir. İlk ikisi Amerika temellidir. Üçüncüsü ise, Amerika ve İngiliz ortak yapımıdır. Üçüncüsü, sektördeki küçük şirketleri alarak büyüme eğilimi içindedir. Bu üç kuruluş, 1993 yılında 12 ülkenin derecelendirmesini yaparken, 2000'li yıllarda uluslar arası piyasalardan fon bulmaya çalışan bir çok hükümetin katılımıyla bu sayı 70'lere kadar çıkmış ve her geçen gün yeni ülkeler bu listeye dahil olmaktadır. Bu piyasa yapısı, nasıl bir canavar ile karşı karşıya kaldığımızı göstermesi açısından önemlidir. Rekabetin olmadığı sektörde son yıllardaki derecelendirmelerin büyük çoğunluğu sübjektif değerlendirmelere göre yapıldığı görülmektedir.

Üç büyüklerin Anglo-Sakson sahipliğinde olması ve piyasa payları nedeniyle sektörde belirleyici olması, küresel krizin bu arka plan üzerine oturtulmasına neden olmaktadır. Üç Büyükler, Avrupa borç krizinin derinleşmesinde neden oldu. S&P'nin 2010 Nisan ayında Yunanistan'ın puanını “çöp” kategorisine indirmesiyle başlayan süreç, IMF ile anlaşmayı kaçınılmaz hale getirdi. S&P, Ocak ayında, Fransa dahil bir çok AB üyesinin (Almanya hariç) notlarını düşürdü. Diğer taraftan Moody's de 2011 Temmuz ayında birer hafta ara ile Portekiz ve İrlanda'nın notlarını düşürdü. Bütün bu süreç, Avrupa Birliği'nin karmaşık kurumsal yapısı ve siyasal kararsızlığı ile birleşince krizi daha da derinleştirdi.

Belki de bu yüzden olsa gerek, Üç Büyükler'e en sert tepkilerden birisi Avrupa Komisyonu'ndan geldi. Üst düzey bir çok yetkili üç büyüklerin yanlı davrandıklarını ve Amerika lehine karar verdiklerini ileri sürdü. Bizzat Avrupa Komisyonu Başkanı Jose Manuel Barroso, birinci ağızdan, bu şirketlerin Avrupa'nın sorunları konusunda yanlı karar verdiklerini dile getirdi. Üst düzey yöneticiler, Avrupa Derecelendirme Ajansı'nın kurulmasını önerdiler.

Ancak kurtlar sofrasında yeni bir derecelendirme kuruluşunun mümkün olup olmadığı veya kısa sürede diğerlerinin sahip olduğu “ün sermayesine” kavuşup kavuşamayacağı tartışma konusudur. Nitekim, kredi derecelendirme endüstrisi, 20. Yüzyıl'ın başında Amerika'da ortaya çıktı. 1909'da kurulan Moody's ilk kredi derecelendirme şirketidir. S&P, 1916'da ve Fitch ise 1924 yılında kuruldu. 1970'li yıllara kadar üyelik (subscription) sistemine göre çalışan sektör, bundan sonra tahvil ve bono ihraç eden kuruluşların başvurusu (issuer) üzerine derecelendirme yöntemine geçti. Yani tahvil ihraç eden güvenirliliğini ve borçlarını ve faizini ödeme gücü konusunda bu kuruluşlardan kendini derecelendirmeleri için talepte bulunuyor ve bunun için bir ödeme de bulunuyor. Bu sistem ise, menfaat çatışmasını da beraberinde getirdi.

Üç Büyükler'den şikayet sadece Avrupa ile sınırlı değil. Çin, uzun süredir bunların verdiği notlardan muzdaripti. Kendi kredi derecelendirme şirketini (Dagong Global) 1994 yılında kurdu. Benzer şekilde, Hindistan da kendi derecelendirme kuruluşlarını (CRISIL (1987) ve ICRA (1991)) oluşturdu. Ancak bu ve benzeri derecelendirme kuruluşlarının tanınırlığı ve kabul edilebilirliği hâlâ sorunlu. Örneğin, Dagong Global, Ağustos 2011'de Amerika'nın kredi notunu Üç Büyükler'den önce düşürdü. Amerika ise, Dagong Global'in değerlendirmesini reddetti. Bu bize yeni firmaların sektöre girişinin imkansız değilse bile çok zor olduğunu göstermektedir.

Üç Büyükler'e karşı duyulan tepkinin nedeni yanlı, şeffaf olmayan ve sübjektif kriterlere göre karar vermeleridir. Bu yüzden olsa gerek, bu kuruluşlar, derecelendirme metodolojileri ve çetrefilli çıkar çatışmaları yüzünden eleştirilmekte ve piyasa oyuncularının güvenlerini kaybetmektedirler. Bütün bunlar, kredi derecelendirme kuruluşlarının çalıştıkları piyasanın, rekabet yapısının ve yükümlülük kurallarının yeniden ele alınmasına ilişkin tartışmaları ulusal ve uluslarüstü kurum ve kuruluşlara taşınmasına neden oldu.

Başta Avrupa Birliği olmak üzere ulusal ve bölgesel düzeyde kredi derecelendirme sektörüne ilişkin düzenlemeler 2008 yılından itibaren tartışılmaya başlandı. Ayrıca küresel krizin derinleşmesine paralel olarak, 2008 yılında G20 ülkelerinin Washington zirvesinde ulusal düzenlemelerin kaçınılmaz olduğu vurgulandı. Dünya ekonomisinin derin bir dönüşümden geçtiği ve yeni döneme ilişkin uluslararası ekonomik düzenin ilkelerinin yavaş yavaş tartışıldığı bir dönemde kredi derecelendirme şirketlerinin çalıştığı sektöre ilişkin düzenlemelerinde uluslarüstü bir yapı içerisinde ele alınmasının zamanı çoktan gelmiştir.

Finans sermayesinin merkezi Amerika ve üç büyükler bu sermayenin ülkelere yönlendirilmesinde kilit rol oynuyor. Yapılması gereken bu sektörün G20 gibi ulusüstü oluşumlarla çerçevesi belirlenmeye çalışılan yeni uluslar arası finansal mimari içinde ele alınması gerekir. Bu çerçevede; uluslararası boyutta reform çabalarının sektöre girişleri kolaylaştırması, bu kuruluşların derecelendirmelerinden dolayı yasal olarak sorumlu tutulmasını, çalışma sistemini değiştirerek vergilerle fonlanan bir sistemin oluşturulmasını puanlama üzerinden alış verişlerin (rate-shopping) yasaklanmasını ve derecelendirmenin daha fazla bilgi içerecek şekilde yapılmasını kapsaması gerekmektedir.