Yeni anayasada 'Türk' kimliği

Kimliğe dayalı siyaset anlayışı, bütün dünyada olduğu gibi, Türkiye özelinde de daha fazla görünür hale geldi. Çeşitli kesimler bazen her türden kimliği reddederek, bazen de başka üst-kimlikler peşinden koşarak kendilerini öncelikle Kürt, Çerkez, Laz, Alevi, vs. oluşlarına göre tarif etmeye başladı. Yeni oluşumlar karşısında eski kapsayıcı kimliğin reddedilmesi ve eski değerlere dayanmayan politik ortaklık zemini aranmasına yönelik talepler sıklıkla dile getirilmeye başlandı. Çoğulculuk kavramı, siyasal dile çevrilen kültürel popülizmin yeni ifade biçimi olarak kullanılır oldu. Kültürel çeşitlilik ve kültürlerin çokluğu zorunlu olarak çoğulculuğu yaratmadığı halde, çokluk ve çeşitlilik çoğulculuğa indirgendi. Konu üzerine dile getirilen düşünceler, başlık itibariyle, bir devlet ya da hükümet etrafında yapılan tartışmalardan ziyade, esasen devlet-toplum ilişkilerinin yeniden kavramsallaştırılmasına yönelik bir boyut taşır hale geldi. Türk kavramının etnik bir grup olarak benimsetilmesi, özerk bölgeler, anayasadan “Türk”, “Türk Milleti”, “Türk Devleti” ibarelerinin kaldırılması, yerine “Türkiyeli”, “Anadolulu” ya da “Anayasal Vatandaşlık” ifadelerinin teklif edilmesi yine bu dönemde karşımıza çıkan öneriler olarak yer almaktadır.

Türkiye'de kimlik meselesini tartışırken karşılaştığımız en ciddi sorun, kavram karmaşasıdır. Ulusal kimlik, etnik/kültürel/mezhepsel kimlik birbirinin aynı değildir. Çeşitli araştırmalarla ifade edilen 36 etnik kimlik, 36 farklı millete tekabül etmez. Unutulmamalıdır ki, Türk kimliği üzerindeki tartışmaların ana teması bu toprakların “Türkiye” olmadığı ile ilgili tartışmadır. Halbuki, Türk sadece bir kavmin adı değil, Anadolu'da, Balkanlar'da gerçekleşen kültür birliğinin de mührüdür ve İslam'la iç içe girmiştir. Onu sadece biyolojik düşünmek ve Türk kimliği dışında “alt-kültür”leri kimlikleştirmek, Türkiye'nin dış kültürel irtibatlarını, din ve soy birliği içinde olduğumuz toplulukları dışlamaktır. Anadolu coğrafyasının kültürel markası olan, sadece etnik bir aidiyete değil, medeniyete damgasını vurmuş bir kültürel dünyanın adı olan Türklük, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarını, dinsel ya da etnik olarak ayırt etmeksizin kucaklayan bir kimlik olarak tasarlanmıştır. Kaldı ki, Türk milletinin % 90'ı aşan bir çoğunluğu kendisini Türk olarak tanımlamakta, Türk kimliğini benimsemektedir. Diyarbakırlı, Vanlı, Erzurumlu, Trabzonlu, İstanbullu, Trakyalı ve Makedonyalı aynı cevherin damarlarıdır. Anadolu'da, Türk kimliği dışında kimlik arayışına çıkabilmek için Türk kimliğinden yaşama tarzının her alanında ayırt edebilen, fark edilebilen özelliklerinin bulunması gerekir. Kimi zaman, aynı dili konuşmasak bile benzerlik örüntülerimiz, Türk milli kimliğimizi anlamlı kılan öğelerden biridir. Öyle ki, dil birliği önemli bir faktör iken, kültür birliği bize göre dilden daha az önemli bir faktör değildir. “Halk kültürü diye bir dil tanımı vardır ki, o dille tiyatroda veya klasik romanda belki yazamaz, konuşamazsınız ama binlerce kilometrede uzaklardan gelmiş, hiç tanışmayan anneniz veya anneanneniz ilk karşılaştığı yaşıtı ile anadilleri farklı olsa da anlaşabilirler. Mesela, edep icabı makamından veya huzurundan çıkılan büyüğe sırt çevrilmez. Servis yapan genç hanım misafirlerine sırtını dönmemeye çalışır, ayıptır denir. Büyük birisinin önünden gidilmez, önüne geçilmez, oturuluyor ise karşısında bacak bacak üstüne atılmaz, vs... Bu dil, Türkiye'de de, Balkanlarda da, Kafkasya'da da farklı olabilen ana dillere rağmen aynıdır. Akraba toplulukların akrabalıklarını belirleyen, bu halk kültürü dilidir.” Bu noktalardan hareketle, “Türkiye'de çeşitli kimlikler üzerinden siyaset yapmak ya da siyasette kimlikleri özne ya da öteki haline getirmek için gösterilen koro halindeki çalışmanın, aslında bu kimlik üzerinden yarattığı tahribatı bir yana bırakırsak, esas yaratacağı kırılmanın, Türk kimliği etrafında oluşmuş algılamada ortaya çıkacağını belirtmek isterim.”

Bize dışarıdan, yeni milliyet ve kimlik arıyor gibi telkinler yapılmaya başlanan bir dönemden geçiyoruz. Söz konusu kimlik tartışmalarında “ırkçılık”, “resmi ideoloji”, “asimilasyon”, “etnikçilik”, “inkâr” gibi kavramlar seti üzerinden olumsuzlanan “Türklük” karşısında “Türkiyelilik” ve “Anayasal Vatandaşlıkla” ilgili bütün olumlu anlamlar ve algılar içeriklendirilmektedir. Bunun içinde kullanılan argümanlar: Türklüğün etnik kökene göndermede bulunurken, Türkiyeliliğin etnik kökeni aşarak coğrafya merkezli bir aidiyetliğe işaret ettiğidir. Türkiyelilik tezinin özünü, Türkiye'nin çok etnikli, dinli, kültürlü halklardan müteşekkil bulunduğu, Türklüğün de, bu etnik gruplardan sadece biri olmasına rağmen Cumhuriyetle birlikte haksız yere devlet kimliği kabul edilerek diğer farklıklara karşı baskı ve asimilasyonun kaynağı haline geldiği aksiyomu yer alır. Oysa “Türkiyelilik” ve “Anayasal Vatandaşlık” kavramı “tüm sosyal, kültürel, tarihsel, siyasal bağlantıları dışta bırakan salt coğrafi aidiyeti ve hukuki bağı anlatır. Eğer ortak payda sadece coğrafî bölge veya hukuki bağ olursa, toplum sadece aynı adresi ve kanunu paylaşan, ama aralarında herhangi bir duygusal bağ olmayan aileye benzer. Bu tür bir aitliğin duygusal temeli hiç yok gibidir. Dolayısıyla bu tür bir aitlikten doğan bağlılık bilincinin adeta pamuk ipliğine bağlı olması neredeyse kaçınılmazdır. Aidiyet durumu bu kavramda hiç temellendirilemez. Onun gerçek kullanım amacı ortaya çıkana kadar, sadece zayıf bir aidiyet anlamı yüklenebilir.” Türk milletinin, yeniden bir kimlik arayışına ihtiyacı yoktur. Bu milletin kimliği oturmuştur. Milli kimliğimiz bellidir. Türkiye'deki etnik kimliklerin tam bir özgürlük anlayışı içinde yaşanması için gerekli olan adımlar atılmalı ama Türk milli kimliği değişmez biçimde kalmalıdır. Etnik farklılıkları birer ayrılık sebebi değil, milli kimliği oluşturan zenginlikler olarak kabul etmek gerekmektedir. Herkes etnik kimliğini yaşar, şerefle taşır ama milli kimliği de sahiplenir. Bu kimlik, Türkiye için “Türk Milleti” milli kimliğidir.

Türkiye'deki vatandaşlık anlayışının gözden geçirilmesi tabii ki istenebilir ama bu tanımın insan haklarını göz ardı eden boyutu yerine çok kimlikli, parçalanmışlık, bölünmüşlük, farklılığın ve özgün olmanın yüceltildiği post- modern bir toplum modelinin esas alınmasını teklif etmek ve Türk kimliğini yeniden tanımlamaya çalışmak, “etnikçiliği aşan ve etnik açıdan yansızlığı sağlamaya çalışan bir çaba olmaktan öte, bizzat etnikçi bir yaklaşımın eseridir.” Türk, sadece etnik bir grubun adı değildir ve etnik bir alana hapsedilemez. Bu kimlik, öyle kolay oluşmamıştır. Tarihten süzülüp gelmiş, uğruna büyük mücadeleler verilmiş bir kimliktir. Sürmekte olan yeni anayasa çalışmasının bu konuyu dikkate alacağını umuyorum.