Şehirlerimiz

Bir Anadolu şehrine ayak basmayalı epeyce zaman geçmişti. Arada bir bu şehirlerden bir toplantı vesilesiyle herkes gibi ben de davet alıyordum. Ama doğrusu her seferinde bu nazik davetleri bir takım bahaneler bularak geri çeviriyordum. Bu isteksizliğimin tek bir nedeni vardı: Bu şehirlerimiz –karşılaşılacak insanlar dışarıda bırakılacak olursa- artık neredeyse birbirinin aynıydı. Dolayısıyla bindiğiniz uçak sizi “A” şehrine ya da “B” şehrine götürse de yolcu için bir şey fark etmiyordu. Birbirinin neredeyse aynı caddeler, aynı binalar, aynı ticaret vb. Şehir manzaraları madem ki bu tekdüzeliğe ulaşmıştı, o zaman yolculuğa çıkmanın ne gereği vardı?

Geçen hafta sonu Malatya''da düzenlenen iki gün sürecek bir “sempozyum”a katılmam için Prof. İbrahim Gezer''den davet aldığımda da fikrim bu merkezdeydi doğrusu. Ama sonunda şehirlerimiz hakkında belki de yanlış düşündüğümü kendime telkin ederek bugüne kadar hiç ziyaret etmediğim Malatya''ya gitmeye karar verdim. İçime şüphe düşürdüğüm için meraklanmaya da başladım doğrusu; belki Malatya farklı özellikleri ile beni mahcup edecekti…

Malatya''daki toplantının ana başlığı da tam bu konu ile ilgiliydi: “Sürdürülebilir Kentleşme ve Kentlilik”.

Malatya''da toplantının ev sahipleri tarafından çok güzel biçimde karşılandık; herkes bu kısa Malatya ziyaretinden memnun ayrılmamız için elinden geleni esirgemedi. Birçok yeni insanla tanıştık, sohbet ettik, yemek yedik…

İsterseniz benim de konuşmacılarından birisi olduğum toplantının “açılış paneli”nden de kısaca söz edeyim. Bu oturumun başkanlığını Malatya Valisi üstlenmişti.

Açılış konuşmalarından önce kürsüye gelen görevli salondakileri bir dakikalık “saygı duruşu”na, ardından da İstiklal Marşı''nı okumaya davet etti. Ben hemen her toplantıda karşılaştığımız bu küçük seremoniyi hemen her toplantıda olduğu gibi yine yadırgadım. Üstelik, söz sırası bana gelince yadırgamamın nedenini dinleyicilere de açıklamaya çalıştım. Mealen şöyle şeyler söyledim: “Bu toplantının konusu belli, Kent''ten, Kentleşme''den Kentliler''den, yani ''toplum''da olup bitenlerden konuşacağız. O zaman bu ''sivil'' konuyu konuşmak için bir araya gelince niçin işe ''Millet''i ilgilendiren milli nitelikte bir seremoni ile başlıyoruz?”

Haksız mıyım? Otelin toplandığımız salonunun adı zaten “Battal Gazi”, üzerine bir de “saygı duruşu” ve İstiklal Marşı gelince bu son derece “sivil” konu nasıl konuşulacak?

“Panel”de üç değerli öğretim üyesinden sonra sıra bana gelince neler anlattığımı –takdir edersiniz ki- buraya sığdıramam. Ama benim açımdan önemli olan ve dolayısıyla altını çizdiğim birkaç hususa değinebilirim.

Karşımızdaki dinleyici topluluğunun genelinde “muhafazakar-milliyetçi-demokrat” (?) kimlikli olduğunu tahmin ettiğim için, her şeyden önce toplantının adında niçin “şehir- şehirleşme-hemşehri” sözcüklerinin değil de “kent-kentleşme-kentli” sözcüklerinin geçtiğini sordum. Acaba bu toplulukta yer alan tek bir kişi, yeni tanıdığı bir kişiye “Sen hangi kenttensin?” şeklinde bir soru yöneltiyor muydu mesela? Dinleyiciler şakayı seven insanlardan oluştuğu için hep birlikte gülüştük… İkinci olarak, “Bu memlekette kendilerine ''muhafazakar'' kimliğini uygun bulanlar sıra ''şehir''e gelince niçin süratle ''modernist'' oluyorlardı acaba?” sorusu etrafında gezindik. Hastanelerine İngilizce ad vermek onlarda; gökdelen tutkusu onlarda; yenilerden vazgeçtik ama eskinin o güzel camilerinin tabanlarını sentetik ve tek tip halılarla kaplamak onlarda; Adnan Menderes''ten başlayarak “eski şehir”i “yenileştirmek” için geniş bulvarlar açmak için dozerleri çalıştırmak onlarda; Anadolu''nun –mesela zamanında Ahmet Hamdi''nin “Beş Şehir” ile önümüze getirdiği- eski şehirlerini neredeyse tek bir şehir planı uygulayarak kimliksiz hale getirmek onlarda….

Neden acaba? Bu ülkenin “muhafazarları” betona ve geometriye niçin bu derece düşkünler acaba? Batı''da “endüstri kentleri” ortaya çıkınca, yok olan şehirlerin peşine düşerek bambaşka bir şehircilik anlayışını savunun “kültüralizm” gibi önemli akımlar bu ülkenin muhafazakarlarını ciddi olarak niçin düşündürmedi acaba? (Yeri gelmişken Turgut Cansever''i bir kere daha sevgiyle analım.)

Neyse uzatmayalım… Benim de konuşmacı olduğum sabah açılış toplantısı sona erince, birkaç kilometre ötede bulunan Malatya şehir merkezinde dolaşmak için ev sahiplerinden izin istedim. Bindiğim taksinin sürücüsüne doğrudan “Beni eski şehir''e götür” dedim. Taksi sürücücü böyle bir şehrin olmadığını söyledi. Derdimi anlatamadım herhalde diye düşünerek kendisine beni şehir merkezinde indirmesini söyledim. Ve başladım şehirde gezinmeye… Yok, ama gerçekten bırakın “eski”sini 20-30 yıl öncesinin Malatyasından da eser yok!... Bu kalabalık şehrin tamamını dolaştığımı söylemeyeceğim tabii ki. Ama hiç değilse iki saat o cadde bu sokak dolaşıp durdum. Yok, ama gerçekten yok…

Malatya kurulduğundan (“sempozyum”da tarihinin 5 bin yıl geriye gittiği söylenmişti) beri böyle miydi acaba? Mümkün değil. Hiç öyle şey olur mu? Kendi tecrübemden biliyorum: Doğup büyüdüğüm Tokat ile bugünkünün arasında dağlar kadar fark olması gibi… Ya bir de doğup büyüdüğüm şehrin bugünkü durumunu şehrin cumhuriyet öncesi durumu ile karşılaştırabilmek imkanına sahip olsaydık neler diyecektik acaba?

Toplantıda da söylediğim gibi, bizim şehirlerimiz en başta, büyük bir toplumsal deprem geçirdikleri için bugün böyleler herhalde. “Hemşehrileri”ni çok kısa bir zamanda kaybetmek belli ki iyi gelmemiş bu şehirlere. Gidenler şehirlere kimliklerinin oluşmasında çok önemli rolü olan bir mirası da beraberlerinde götürmüşler. Şehirler hemşehrisiz kalmış… Bir şehrin başına bundan büyük bir felaket gelebilir mi?

Malatya''ya dönecek olursak: Bu şehrin halkının da –eskiden hayal bile edilemeyen- doğal gaz ile ısınan kendi çapında konforlu birer apartman dairesine kavuşmaları ve birçok hizmete ve tüketim maddelerine çok daha kolaylıkla ulaşmaları gibi gelişmeler tabii ki çok önemlidir. Ama söylemeliyim ki, bu “yeni hayat”ın yaşandığı şehrin adının Malatya ya da bir başkası olması artık hemen hiçbir şey ifade etmemektedir…

Sonuç olarak ben döndüm tekrar başlangıçtaki fikrime: Anadolu şehirlerini ziyaret etmek yeni şehirlerle tanışmak açısından anlamlı bir uğraş değildir. Bu sözlerimin bizi son derece sıcak karşılayan ve misafir eden Malatyalı arkadaşlarımızı kırmamasını dilerim.