Arşiv, Talabani'yi yalanlıyor

Osmanlı Arşivi'nden çıkarılan tarihi belgeler, Kerkük'ün bir "Kürt şehri" olduğunu iddia eden Kuzey Irak'taki Kürt liderler Celal Talabani ve Mesud Barzani'yi yalanlıyor. Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman döneminde Kerkük'te yapılan nüfus sayımı, Kerkük'ün yüzde 90'ının Türklerden oluştuğu ve bir "Türk kenti" olduğunu ortaya koydu. Kanuni döneminde Osmanlı topraklarına katılan Kerkük, daha önce de Türkmenlerin elinde olduğu için "Gökyurt" olarak kayıtlara geçirildi.

Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Kerkük'ün nüfus yapısını ayrıntılı olarak gösteren "111 Numaralı Kerkük Livası Tahrir Defteri"nin orjinalini kitap haline getirerek yayınladı. Kerkük'e ait tarihi tek belge olan bu defter, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyud-ı Kadime Arşivi'nde bulunuyor. Kanuni döneminden günümüze orjinalliği korunarak kalan Osmanlı Arşivi'ndeki bu tarihi defter, 83 varak ve aralarına ilave edilen vassaleler'den oluşuyor.

111 Numaralı Kerkük Livası Tahrir Defteri'nde diğer tahrirlerden farklı olarak Kerkük'te yaşayan kişilerin etnik kimliklerinin kapsamlı dökümü yeralıyor. Kanuni döneminde sadece erkeklerin nüfus kaydı yapıldığı için bu tarihi defterde Kerkük'teki erkeklerin etnik kimliklerinin dökümüne yer veriliyor. Bu deftere göre, 7 bin 320 kişiden oluşan Kerkük'te 330 erkeğin gayrimüslim, 6 bin 690 erkeğin ise Müslüman olduğu ortaya çıkıyor. Gayrimüslim nüfusun 150'sini Yahudiler'in kalan 180'ini ise Hıristiyanların oluşturduğu belirtiliyor. 6 bin 690 olarak belirlenen "Müslüman" çoğunluğun etnik dağılımı dikkate alındığında, o tarihte Kerkük'te 6 bin 558 Türk, 54 Kürt ve 33 Arap erkeğin yaşadığı ortaya çıkıyor.

Bu tarihi defterde yer alan isimlerin çoğunluğunun da Türk isimleri olduğu görülüyor. Kitapta, bu durum şöyle anlatılıyor:

"Kerkük sancağındaki Müslüman ahalinin isimlerine baktığımız zaman genelde Türklerin kullandığı ve Şia mezhebinin etkisiyle verilen 'Şahkulu, Hasankulu, Şahali, Haydarkulu' gibi isimler olduğu görülecektir. Bu isimler aynı tarihlerdeki Diyarbakır, Karaman, Anadolu, Rumeli ve Arap eyaletlerine ait tahrir defterlerinde bulunan isimlerle karşılaştırıldığı zaman bu bölgede daha yoğun olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunun sebebi bölgenin daha önce Safevilerin elinde ve Şia mezhebinin merkezi konumunda olan Irak'ta bulunması sebebiyle ahalisinin büyük çoğunluğunun Şia mezhebine mensup olmasından kaynaklanmaktadır."

Defterde, Kerkük'teki cemaatlerle ilgili bilgilere de yer veriliyor. Bunlar arasında Oğuzlardan Bozoklara bağlı olan Döğer, Oğuzların Bozok koluna bağlı Bayat kolundan olan Karaca Bayad, Oğuzlardan Bozoklara bağlı Bayat boyundan Siyah Mansur gibi cemaatlerin olduğu ortaya çıktı. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürü Yusuf Sarınay kitaba yazdığı önsözde, Kerkük'ün bir Türk kenti olduğunun altını çizerek, kamuoyunun bu konuda doğru bilgilenmesi için böyle bir kitabı yayınladıklarını bildirdi. Sarınay, önsözde şu ifadelere yer verdi:

"Kerkük'le ilgili arşiv kaynaklarının yayınlanması, son zamanlarda meydana gelen olaylar sebebiyle kamuoyunun bu konuda bilgilenmesine yardımcı olacaktır. Tarihî ve kültürel bağlarının yanında bu ülkedeki Türkmen varlığı Türk insanı ve devletinin ilgisinin bu konuda yoğunlaşmasına sebep olmuştur. Irak'ta söz sahibi ülkelerin kendi menfaatlerine hizmet edecek unsurları öne çıkarma gayretleri sonucu bölgede en yoğun Türkmen nüfusu barındıran Kerkük-Dohuk bölgesindeki Türkler geri plana itilmek istenmektedir. Bu tür politikalar tarihi gerçeklere ters düşmektedir."

111 Numaralı Kerkük Livası Mufassal Tahrir Defteri'nin hangi tarihte tutulduğuna ilişkin defterde bir kayıt bulunmuyor. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanan kitapta, "Defterde, hangi tarihte tutulduğuna dair bir ibare yoktur. Defterin başlangıcında yer alan tuğradaki 'Süleyman Şah bin Selim Şah Han el-Muzaffer daima' ifadesinden Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait olduğunu anlıyoruz" ifadelerine yer veriliyor. Defterin Hicrî 955, Milâdî 1548 tarihlerine ait olduğu tahmin ediliyor.

Osmanlı Arşivi'nde bölgedeki aşiret kavgaları da ayrıntılı olarak anlatılıyor. Özellikle Celal Talabani'nin aşireti olan Talabanlar ile Berzenciler'in Osmanlı'nın son döneminde Kerkük'te karışıklık çıkarttıkları belirtiliyor. Arşivde, aşiret kavgalarını bastırmak için harekete geçen Osmanlı komutanlarının kendi aralarındaki yazışma örnekleri de bulunuyor. 8 Mayıs 1887'de İsmail Paşa tarafından gönderilen telgrafta, Kerkük'te Talabanlılar ile Berzenciler arasında çatışmalar çıktığı ve bunun önlenmesi için iki aşiretin reislerine ceza verilmesi gerektiği yazılıyor. İleri tarihli diğer telgraflarda ise bir çatışma nedeniyle iki aşiretin reislerinin kürek cezasına çarptırıldıkları belirtiliyor.

BİLAL ÇETİN / ANKARA

----------------- imza------------------

----------------- imza------------------