İmam Rabbanî ve tevil

İzlediğimiz İmam Rabbanî Sempozyumu dolayısıyla bir iki konuya değinmek istiyorum.

Kuranı Kerim"de bir ayeti kerime vardır ki, pek çok âlime göre Kuran"ın anlaşılmasının en temel kuralına işaret eder. Âl-i İmrân Suresi 7. Ayeti.

"Sana Kitabı indiren O"dur. Onun bazı ayetleri muhkemdir. Böyle olan ayetler ana kitaptırlar. Bir de müteşabihler vardır. Kalplerinde yamukluk olanlar fitne aramak için, tevil aramak için müteşabihlere takılırlar. Oysa onun tevilini Allah"tan başka kimse bilmez. Ve ilimde sabitkadem olanlar... Onlar derler ki, biz ona inanırız, hepsi Allah katındandır. İşte bunu ancak saf akıl sahipleri düşünüp anlayabilirler".

Kısaca muhkem, anlamı açık, hükmü belli, dili bilenlerin ondan söylediği dışında bir şey anlayamayacağı ayetlerdir.

Müteşabih ise benzeşen, öyle de böyle de anlaşılmaya müsait olan ayetlerdir. Semboller, remizler taşırlar. Ve bunların anlaşılması ancak muhkemlere vurulmakla mümkün olabilir. Onun için muhkem ayetlere Kitabın anası tabiri kullanılmıştır. Yani onlara da herkes canının istediği gibi anlam veremez.

Kuranı Kerim"le ilgili olarak muhkem ve müteşabih meselesi çok uzun ve derin bir meseledir. Onun üzerinde duramayacağım ama şu kadarını söylemeliyiz:

Bir: Kuranı Kerim"i Allah Arapça olarak göndermiş ve bu gerçeği onda tam on bir kez vurgulamıştır. Bu vurgunun bir anlamı şudur:

Onu anlarken Arapçanın dil kuralları içerisinde anlamak zorundasınız. Ve o bu dilin kullandığı bütün araçları kullanmıştır. Hakikat, mecaz, kinaye vb.

İki: Dilde aslolan hakikattir, hakikat mümkün olmadığında ancak mecaza gidilir. Gidildiğinde de hakiki anlamla mecazi anlam arasında yine bu dilin tanıdığı bir ilişki (alaka) bulunmalıdır. Ayetteki hakikat anlamıyla alınamayacak bir kelimeye herkes canının istediği bir mecazi mana veremez.

Aslında bu bütün diller için geçerlidir.

Üç: Hiçbir dilde olmadığı gibi Kuranı Kerim"de de anlam sadece lafızdan ibaret değildir. Onun zahir/sözel anlamının yanında batını da, işaretleri de vardır. Ancak esas olan onun sözel anlamıdır, zahiridir. Tevilin çerçevesini ve en nihayet varabileceği sınırı zahir belirler. Zahirle çelişen bir batına, tevile ya da işarete itibar edilmez. Onun söz anlamı çerçevesinde kalmayan batın yorumların Batınîliğe, kişisel kanaatlerin din sanılmasına, sübjektivizme kaymaması mümkün değildir.

Sadece söz anlamının bulunduğunu, onun tevil ve işaretlerinin hiç olmadığını söylemek de Zahiriliktir, sığlıktır.

Tevil, sözün imkân çerçevesini aşmamak şartıyla muhtemel anlamlarından birini, delile dayalı olarak tercih etmektir.

Zahirilik ve Batınilik Kuranı Kerim"i anlamada iki aşırı uçtur. Ama Zahirilik duran bir saat gibi hiç olmazsa günde iki kez doğruyu gösterir. Batınîlik asla doğruyu bulamaz. Tarih boyunca sapık/dalalet ilan edilen bütün İslam mezhepleri batınidirler, muhkem ayetleri hesaba katmadan müteşabihlere, hem de ihtimal çerçevesini hesaba katmadan tutundukları için sapmışlardır. Şia"nın pek çok kolu batınî bir tevilin kurbanıdırlar.

Geçen yıllarda bizde de Kuranı Kerim"in 19 rakamının ilgileşimlerine irca edilmesi, ya da güya onun şifrelerinin çözülmeye çalışılması tarzındaki medyatik açıklamalar böyle bir hatanın ürünüdürler.

Kuranı Kerim"i potansiyel olarak herkes anlayabilir. Kimsenin bu konuda diğerine göre bir imtiyazı yoktur. Ancak anlamayı mümkün kılan ve kolaylaştıran şartların bulunduğu da bir gerçektir. Kuranı Kerim"i anlamak isteyenler her şeyden önce onun ne olduğunu tanımak ve dilini iyi bilmek durumundadırlar.

Ayrıca, sadece Kuranı Kerim"i değil, anlaşılması istenen her şeyi onun iklimine girmeden tam anlamak da mümkün olamaz. Buna dini tecrübe, ya da ilimden sonra amel de diyebilirsiniz. İmam Rabbanî"nin dediği gibi, bu ikisine bir de ihlası eklerseniz anlaşılma daha da kolaylaşır.

Kuranı Kerim"e ideolojik bakma ya da onu bir nesne yerine koyma anlaşılmayı zorlaştırır, hatta imkânsız kılar.

Başlarken sözünü ettiğimiz bir iki mesele bunlardı ama bunlara sıra gelmedi.

Gelir inşallah