İhtilalin meşruluğu meselesi

Bir siyasal parti başkanının şantaj yoluyla görevinden çekilmek zorunda bırakıldığını farz edelim. O başkan bu durumu ne kadar içine sindirebilir?

Fakat aynı parti başkanının, bu kez, farklı bir platformda, meşru seçimle iktidara gelmiş bir hükümeti, şantaj kullanmak veya zora başvurmak suretiyle devirmek isteyen bir gruba yardım etmek istediğini düşünelim. Bu faraziyeler gerçeklik âleminde olmayacak ihtimaller diye ele alınmamalı. Bu ihtimaller gerçeklikler âleminde vaki olaylardır.

Farz ettiğimiz çerçevede, o siyasal parti başkanı kendi içinde çelişkiye düşmüş olur. Bir yandan şantaj çetesini reddederken, başka bir konumda başka bir çetenin varlığını kabul etmekle kalmıyor, ona yardım etmek de istiyor. Olamaz mı?

Burada, karşımıza hukuk açısından bir ilke durumu çıkar.

Hukuk değindiğimiz nitelikteki çelişkiyi kabul etmez.

Hukuk, daima meşruluk zemininde iş görür.

Şayet bir şantaj çetesine karşı çıkmayı bizim hukuk anlayışımız emrediyorsa, aynı çetenin başka bir platformda farklı bir hukuk dışı uygulamasına karşı çıkmamız da zorunlu olur.

Ancak bu mülahazalar, ihtilalin hukukî mahiyetini doktrin planında tartışmamıza engel değildir. İhtilâl meşru bir eylem midir? Veya meşru sayılmasının şartları öngörülebilir mi? Yoksa herhangi bir ihtilâl hiçbir koşulda meşru sayılmamalı mıdır?

İslam tarihinde Hz. Ömer''in bir defasında minberden: “Ben Allah''ın ve Resulü''nün yolundan saparsam bana ne yaparsınız?” diye sorduğu nakledilir. Bu soru üzerine, arka sıralarda oturan bir gencin ayağa kalkarak: “Seni kılıçlarımızla düzeltiriz ey Ömer!” diye haykırdığı söylenir.

Bu menkıbe, soyut olarak İslam''da kurulu düzene karşı halkın isyan hakkının bulunduğuna işaret ediyor. Ancak fiili durumda, Hz. Ömer''in hukuk kuralının dışına çıkmış olduğuna kim karar verecek? Nasıl karar verecek? O davranışın hukuka aykırı olup olmadığı hangi ölçüte göre belirlenecek? Bütün bu soruların bilinmesi, belirlenmiş olması gerekir...

Aksi takdirde aklına gelenin aklına estiği gibi ortaya çıkıp birilerini -yönetimi- uluorta itham etmesi durumuyla karşılaşmak mümkündür.

Neticede ihtilâl bir iktidarın alaşağı edilip yerine başka bir iktidarın oturtulması anlamını taşıyorsa, söz konusu değişim kuvvet kullanılarak yapılıyorsa bunun adına ihtilâl -veya darbe- diyoruz.

Hukukun genel (evrensel) bir ilkesi var: bir hukukî kurum hangi prosedürle kurulmuşsa aynı prosedür uygulanarak geriyi gidilmek suretiyle çözülür. Bu şu demek: seçimle gelmiş bir iktidar seçimle ortadan kaldırılır. Eğer o iktidar başka yöntem kullanılmak suretiyle alaşağı ediliyor -veya ortadan kaldırılıyor- ise bu durumda, bir usulsüzlük olduğundan bahsedilir. Hukukta usul ile asıl birbirinden ayrılmaz bir bütünün tamamlayıcısıdır... Hukukça darbenin meşruiyet zemini hukukun bu temel ilkesine göre değerlendirilmelidir.

Hz. Ömer''e karşı dermeyan edildiği söylenen: “Seni kılıçlarımızla düzeltiriz” cümlesini de burada bir mecaz olarak anlama lüzumu ortaya çıkıyor. O cümleyi bugün şöyle anlamalıyız diye düşünüyorum: bir hükümetin lağvedilmesi gereğine meşru merciler tarafından karar verildiğinde (karar verilmişse) o kararın gereği kuvvet (hukukî müeyyide) kullanılmak suretiyle bile olsa yerine getirilmelidir.

Fakat bu cümle asla durumdan vazife çıkartma bağlamında kötüye kullanmaya izin vermemelidir... Aksi takdirde soyut bir hukukî muhakeme, ahlaksız bir fiilî duruma düşme tehlikesiyle karşılaşır.