Hükümet harcadı ama daralmayı önleyemedi

Önce kapasite kullanım rakamları, ardından sanayi üretimi nedeniyle büyük daralma beklenen son çeyrekte, ekonomideki küçülme beklentilerin de üzerine çıktı. Kesintisiz 27 çeyrektir büyüyen Türkiye ekonomisi 2008'in son çeyreğinde küresel krizin etkisiyle küçüldü.

Türkiye ekonomik krizin en ağır döneminde, yani yılın son çeyreğinde 2001 krizinden bu yana ilk kez daralmaya sahne oldu. Beklenen yılın çon çeyreğinde Türkiye ekonomisi yüzde 6.2 küçüldü. Bu oran, yüzde 5.8 beklentilerin de üzerine çıktı. Yıllık büyümeye bakıldığında ise Türkiye 2008'de yüzde 1.1'lik büyüme kaydetti. Piyasa beklentileri yüzde 0,7'lik büyüme yönündeydi. 2008 yılında kişi başına GSYH, cari fiyatlarla 13 bin 367 lira, dolar cinsinden 10 bin 436 dolar olarak hesaplandı. 2003'de 304,1 milyar dolar olan Milli gelir (GSYH) 2004'de 392,9, 2005'de 483,9, 2006'da 530,6, 2007'de 648,8 ve 2008'de ise 741,8 milyar dolara çıktı.

Özel tüketimdeki gerilemede; giyim, ulaştırma ve haberleşme ile mobilyadaki yüzde 10'un üzerindeki daralmalar etkili oldu. Yatırımlar içinde, bir önceki çeyrekte olduğu gibi kamu yatırımları yüzde 15.9 artarken, özel yatırımlar yüzde 23.5 daraldı. Yatırım tarafında, özellikle özel inşaat yatırımlarındaki geriye doğru aşağı düzeltme dikkat çekici. Revizeye göre, inşaat yatırımları 2008'in başından beri ciddi oranda daralıyor. Tüketimde büyümedeki daralmayı kısıtlayan iki unsur ise kamu harcamalarında yüzde 6'lık artış ve dış talebin katkısının yüzde 5'e çıkması oldu. İhracat yıllık bazda daralsa da ithalatın daha hızlı daralması, net ihracatın büyümeye pozitif katkı yapmasına sebep oldu.

Toplamda ise iç talep stok dahil edildiğinde büyümeyi yüzde 11.2 aşağı çekerken, dış talebin yüzde 5 katkısı ile, toplam büyüme rakamı yüzde 6.2 oldu. Finans Yatırım Başekonomisti Banu Kıvcı Tokalı büyüme rakamlarını değerlendirirken, "Türkiye ekonomisi, 2001 yılının son çeyreğinden itibaren yıllık bazda ilk kez daralma gösterdi.. Üstelik, yıllık bazda daralmalar yılın son çeyreğine kadar devam edecek gibi görünüyor" ifadelerini kullandı. Yatırım Finansman analisti Levent Durusoy ise şu değerlendirmeyi yaptı:

"Veri piyasaların beklediğinden daha zayıf geldi. Sanayi üretimindeki yüzde 10 civarında düşüş toptan ve perakende sektörünü düşündüğümüzden daha kötü etkilemişe benziyor. İnşaat sektöründeki düşüş de yüzde 13.4'le beklenenden daha kötü." İş Yatırım Menkul Değerler ise GSYH ile ilgili değerlendirmesinde şu görüşlere yer verdi: "GSYH, beklentilerimizle aynı olmasına karşın piyasanın yüzde 5,4 olan beklentisine göre bir miktar daha kötümser bir resim ortaya çıkardı. Önümüzdeki dönemde büyümedeki olumsuz resmi değiştirecek pek fazla gelişme yok.

2009'un ilk çeyreğinde daralmanın devam edeceğini düşünüyoruz. 2009 için yüzde 3,5'lik daralma tahminimizi koruyoruz. Daha önce IMF'den kaynak alan hükümetin harcamalar yöntemiyle GSYİH'ye destek vereceği arsayımlarını kullanmıştık. Bu konusundaki fikrimizi hâlâ korumaya devam ediyoruz."

Türkiye, 2008'de, cumhuriyet tarihinin en ağır ekonomik krizinin yaşadığı ve hızlı bir küçülmenin yaşandığı 2001 yılından bu yana en düşük büyümeyi gördü. 2001 yılındaki yüzde 5.7'lik küçülmenin ardından büyüme oranı 2002'de yüzde 6.2, 2003'te yüzde 5.3, 2004'te yüzde 9.4, 2005'te yüzde 8.4, 2006 yılında yüzde 6.9, 2007'de yüzde 4.5 olmuştu.

Bu arada, 2007 ve 2008'e ait daha önce açıklanmış büyüme oranlarında yukarı yönlü revizyon yapılması dikkat çekti. 2007 büyümesi sabit fiyatlarda yüzde 4.5'ten yüzde 4.7'ye çekildi. 2008 birinci çeyrek büyümesi yüzde 6.7'yken yüzde 7.3'e, ikinci çeyrek büyümesi yüzde 2.3 iken yüzde 2.8'e, üçüncü çeyrek büyüme oranı ise yüzde 0.5'iken yüzde 1.2'ye çıkarıldı.

Dünya Bankası tarafından açıklanan tahminlere göre Türkiye'de büyüme 2009'da yüzde 2 daralacak, 2010'da ise yüzde 1.5 olacak. Dünya Bankası'nın Global Economic Prospects revizyon raporunda ,gelişmekte olan ülkelerin 2009'da yüzde 2.1'e gerileyeceği belirtildi. Dünya Bankası tahminlerine göre bu yıl global üretim İkinci Dünya Savaşı'ndan beri ilk defa azalacak ve global ekonomi yüzde 1.7 küçülecek. Dünya Bankası'nın Baş Ekonomisti Yifu Lin, 'Dünyada, durgunluk koşullarının yoksul insanları etkilediğini ve umutlarını yok ettiğini görüyoruz' dedi