Osmanlı bürokrasisi saat gibi işliyordu

Benim ilk ilgilendiğim entellektüel disiplin, matematik. Onunla ilişkimi hemen hemen hiç kaybetmedim. En iyi yaptığım o idi. Yapabildiğim tek şey o idi. Ve bu, tarihin tam zıddı olan bir şeydi. Bu bir kere ironik bir kaderim oldu. Matematikten felsefeye, felsefeden sosyal ilimlere, sosyolojiye geçtim. Ve Türk olarak yaşadığımız medeniyet şokunu hissettim gençlik yıllarımdan itibaren. Merak ettiğim asıl problem, bir medeniyetten öbürüne nasıl geçtiğimiz idi. Bu medeniyet değişmesi benim için en önemli konu idi. Osmanlı tarihine girişimin esas saiki bu idi. Sosyoloji, felfese, iktisattan sonra iktisat tarihinin bu değişmeyi temellendirmekte yardımcı olabileceğini düşündüm. Bu benim sübjektivitemdeki, düşüncemdeki esas macera. Zannederim bu şekilde özetleyebilirim. Fakat Osmanlı tarihine girerken... -ne zaman? 1950'lerin sonunda 60'larda- o zaman için Osmanlı tarihi hakkında çok olumsuz bir imaj vardı ve o imaj hâlâ devam ediyor. Hiçbir medeniyet başarısı vasfı izafe edilmeyen, sadece kaba kuvvetle hüküm sürmüş ve kuvveti gittiği zaman daha kuvvetliler ortaya çıkınca ortadan kalkmış bir garip ucube olarak anlıyoruz. Benim Osmanlı tarihine girişimdeki Osmanlı imajı da böyle idi. Sanıyorum bu imajın kefaretini çekmek üzere 30 seneden fazladır Osmanlı tarihine gark oldum. Bu tarihin bu imaja uymadığını, başka türlü olduğunu, çok zengin ve karmaşık bir medeniyet olduğunu anlamam için bu kadar uzun, zahmetli, yorucu bir işe girmem gerekti. Bu da işin bir yönü. Problemi hâlen çözmüş değiliz, uğraşıyoruz.

Bir kere muazzam bir arşiv meydana getirmişler Osmanlılar... Hemen o Osmanlı arşivinden bahsetmek doğru olur. Osmanlı Devleti tarihin sayılı devletlerinden biri. Galiba en büyük İslâm Devleti. Hayatının bütün manzaralarını tesbit edip bir arşiv halinde ebediyete devreden yegâne devlet. Şunu belirtmem gerekir ki ben arşive girmeden evvel literatür okudum. Fransızca ve İngilizce olarak Osmanlı tarihi ile ilgili tüm kaynakları okudum. Ve ondan sonra arşive girdim. Eski yazı bilmeme rağmen arşivin ürkütücü bir tarafı vardı. Okuduğum kitaplar arasında Osmanlılar'ın lehinde ve aleyhinde çok şey vardı. Bizim çevreden aldığımız tasavvura, intibaa göre genellikle olumlu olanları filtre eden bir yaklaşım vardı. Meselâ 18. yy'ın ortalarında İstanbul'da sefirlik yapmış olan James Porter'ın kitabında okuduğumu hatırlıyorum. "Bunların bürokrasisi gibi bürokrasi Avrupa'nın hiçbir memleketinde yoktur" diyor. Saat gibi işler. Herhangi bir fermanı, hükmü, kararı, zamanını bildirmek kaydıyla hangi devre ait olursa olsun, ne kadar eski olursa olsun, birkaç gün içinde bulup size gösterebilirler. Bu kadar mükemmel işleyen bir bürokrasileri var" diyor. Bunu okuduğumu hatırlıyorum. Herhalde bu İngiliz'i kandırmışlar, anlamamış. Çünkü 18. yüzyıl bizim imajımıza göre yıkılan gerileyen bir imparatorluk, Avrupa'da ise yükselen devletler ve onların herhalde çok iyi işleyen, mükemmel olması gereken bürokrasileriyle mukayesenin doğru olabileceğini hiçbir şekilde düşünmedim. Sonra arşive girip de Osmanlı belgelerini gördüğüm zaman bu İngiliz sefirinin gerçekten doğruyu ifade ettiğini, Osmanlı belgelerinin insanı şaşırtan bir düzenliliğe ve iletişim hızına sahip olduğunu gördüm. Devletin herhangi bir bürosuna intikal eden bir talep, bir şikâyet, bir başvuru yazılıp, çeşitli bürolara havale edilip o konu ile ilgili birkaç yüz sene geriye giden kayıtların en fazla bir hafta on gün içinde büyük bir tomar halinde çıkarıldığını ve aynı kâğıda eklendiğini gördüm. Bunların içinde taşradan, o zamanlar Budapeşte'den, Bulgaristan'dan, Macaristan'dan Bağdat'a kadar, Kuzey Kafkasya'dan Afrika'ya kadar çok geniş bölge içinden, taşradan gelen belgelerin de son derece düzgün bir şekilde ve mesafeye göre oldukça hızlı şekilde gelip gittiğini, kayıtlarından muntazam tutulduğunu gördüm. Bürokraside başarılı oldukları muhakkak. Osmanlı belgeleri arasında belgelerin göstermediği, yorumla ulaşılacak şeyler de elbette çoktur ama belgelerin gösterdiği, çok iyi organize edilmiş bir devlet. Bütün bunlar Osmanlı sisteminin yazılı kurallara, yazılı verilere ve enformasyona çok önem veren bir sistem olduğunu son derece net bir şekilde ortaya koyuyor. Meselâ, Osmanlı merkez bürokrasisi diyelim. 17 ve18. yüzyıldaki devlet, bugünkü devlet gibi her şeye burnunu sokabilen bir devlet değildi. Merkezde küçük bir grup ve taşrada belli merkezlerle bağlantıları olan toplum üzerindeki etkinliği, nüfuzu, düşük olan bir devlet fakat buna rağmen Osmanlı Devleti'nin bu çok geniş saha içinde uçan kuştan haberdar olacak derecede iyi enformasyona sahip olduğunu yine bu arşiv belgeleri arasından görüyoruz.

Bunu şöyle ifade edebiliriz: Bir kere siyasî ve askerî başarıya göre, hudutların genişleme temposuna göre bir periyodlaştırma sözkonusudur. Kuruluş, yükseliş ondan sonra duraklama, gerileme, daralma... Bunlar hududun ileri-geri gidişine göredir. 1680-1700'ü bir dönüm tarihi olarak kabul edersek, bu zamana kadar genişliyor. Bu genişleme 16. yüzyılın ortalarına kadar çok hızlı, ondan sonra biraz yavaş sürüyor. Daha sonra da gerileme dedikleri, bu toprakların daralması süreci başlıyor. Fakat Osmanlı Devleti bir boşluk içinde değil. Bir dünya içinde hareket ediyor. Ve onu rakip kuvvetlerle mukayese ve muvazenesi içinde düşünmek gerekir. Osmanlılar 1350'de Avrupa'ya ayak bastılar ve 1683'e kadar 333 sene gittiler. Önce hızlı, 16. yüzyılın ikinci yarısından sonra ise yavaşlayan bir tempoyla genişlediler. Fakat nerede yaptılar bu işi? Avrupa'da yaptılar. 11 ve12. yüzyıldan itibaren Avrupa'nın her sahada hareketlenmeye, büyümeye, gelişmeye, genişlemeye; 15. yüzyılda keşiflerden sonra da bütün dünyaya hakim olmaya başladığını biliyoruz. Ve nihayet 18. yüzyılda Avrupa bütün insanlığın tarihini ikiye bölen büyük bir değişmeyi gerçekleştirmiş ve dünya hakimiyetini de iyice sağlamlaştırmaya başlamıştır. Osmanlılar'ın Avrupa'da yayılma ve genişleme dönemi, yani 14. ve 17. yüzyıllar, Avrupa'nın dünya hakimiyetine hazırlık dönemidir. Büyük bir kıt'adır. Normal olarak bu kıt'ada da başarılı olmaması gerekir. Osmanlı kaynaklarına baktığımız zaman Avrupa'nın dörtte- beşte biri kadar bir kapasite ile bunu gerçekleştirdiklerini görürüz. Onun için devletimizin ilk üç-dört yüzyılı, mucizevî başarı dönemidir. Bütün dünyaya hükmetmeye çalışan, tarihi ikiye bölen, muazzam bir değişme başlatan ve bunu iktisadî, maddî ve askerî güce dönüştüren Avrupa karşısında; kendi kıt'asında yabancı bir ırk, -Avrupalılar'a göre kâfir dinin temsilcileri- hakim olmaya devam ediyordu. Avrupa'da herkesin adeta genetik refleksi bunları atmaktı. Bütün kaynaklarında bu var. Türkler'i Asya'ya geri döndürmek... Şu bir gerçek ki, dünyaya hakim olan güce, 16.yy'a nazaran dört beş misli büyümüş bir Avrupa'ya karşı Avrupa'da direnmeye devam etmek önemli bir başarıdır. 1683'ten 1920'lere, Sakarya'ya kadar 300 küsur seneki gerilemeye bakarsak, ilerleme dönemindekine yakın bir hızda gerileme sözkonusudur. Karşısındaki güç çok daha büyük olduğu halde bu müthiş bir şeydir. Bu mucizevî bir başarıdır.

Evet. Bu direnme gücü nereden geliyor? Osmanlı sisteminin içindedir bunların izahı sanıyorum. Osmanlı sisteminin bir başarısıdır. Genişlemedeki hız ve daralmadaki yavaşlık... Bir kere Osmanlılar Avrupa'ya 1350'de ayak bastılar. Ve 1900'lere kadar orada geniş topraklarda idare ettikleri toplulukların büyük bölümü gayr-i müslim idi. Birçoğu Hıristiyan'dı. Bunlar dünyaya hakim olan Avrupa'nın dinini paylaşan topluluklardı. Tüm bu topluluklar 18. yy sonlarından itibaren bir de milliyetçilik fikirlerini de tanıdılar. Buna rağmen Osmanlı rejimi yaşamaya devam etti. Osmanlılar'ın ne gibi özellikleri vardı? Pekçok özellikleri var. Bu ayrıntılara girmeden, esas önemli bulduğum birkaç noktayı işaret etmek isterim. Birincisi şu; en mühimi belki.... Dayanışması yüksek ve meritokratik esaslara göre işleyen bir elit zümresine sahip oldular. Meritokratik şu; "Emaneti ehline veriniz" ayet-i celîlesini başından sonuna kadar icrâ etme iradesini terketmediler.

Elitin içine kabiliyetleri bir şekilde bulup sevkeden bir mekanizma kurdular. Elite bir kere girdikten sonra orada yerleşip devam etme imkânlarını çok sınırladılar. Devamlı sirkülasyonu sağladılar. Bu sürekli budanan bir ağaç gibi, devamlı filiz veren bir organizmaydı. Bunu kendileri de biliyorlardı. Ve onun için kendilerine "devlet-i aliyeyi ebed müdded" dediler. "Bu devlet bitmez" dediler. Bitmezdi hakikaten, Batı'daki o büyük değişme olmasaydı. Bunun yanında biliyorsunuz ırk, mezhep, din gibi hiçbir tahdit koymadılar. "Müslüman olacaksınız ve sadece Türkçe konuşacaksınız" gibi talepleri yoktu. Bu müthiş bir şeydi. Mükemmel bir eliti vardı Osmanlı'nın. Ve beyin kaynaklarını, toplumun beyin potansiyelini devamlı yukarıya doğru hareket ettiren mekanizma aynı zamanda maddî kaynakları da aynı şekilde devrettiriyordu. Maddî servetin belli ellerde birikip büyümesini önlüyorlardı. Çok geniş kitlelere yaygın, günün refah anlayışına uygun bir hayat seviyesi elbette sözkonusu değildi. Üretim düşüktü ama o düşük teknoloji ve üretim düzeyinde sağlanabilecek azami refahı temin eden bir mekanizma işletiyorlardı. Müslüman veya gayr-i müslim... bütün kitleler meşru bir yönetim içinde olduklarını düşünüyorlardı. Ve bu meşruiyeti yaşıyorlardı. Hayat sağlıyordu, hayat veriyordu insanlara bu meşruiyet. Mesela Fransız tarihçisi Braudel, Osmanlı yönetiminin Avrupa'da sosyal devrim meydana getirdiğini ifade ediyor. "Osmanlı rejimi geldi, bir sosyal devrim getirdi. İnsanların ilk defa ürettikleri mallara kendilerinin tasarruf etmelerini ve bunun güçlü bir devletin hukukî garantisi altında olduğunu gördüler" diye ifade ediyor. Doğrusu budur. Başından sonuna kadar bu şekilde devam etti. Bunun için kapitalist birikim sağlama imkânları da yoktu. Modern iktisadî büyümeye geçmemelerinin, geçememelerinin önemli sebebi de budur.