Tahkimin bilinmeyenleri

Hükümetle muhalefet arasında pazarlık konusu olan ve bu hafta görüşülmesi beklenen uluslararası tahkim konusuyla ilgili karanlık noktalar halen aydınlatılamadı. Hükümetin uygulamayla birlikte "tahkim şartı"nı mı, yoksa "hakem sözleşmesi"ni mi getirmek istediğinin hâlâ netlik kazanmaması kafaları karıştırırken, hükümetin bu konuda kamuoyunu aydınlatması gerektiği üzerinde duruluyor. Bu arada, uluslararası tahkim konusunda yabancı sermayeli şirketlerin büyük baskı yaptıklarına dikkat çekilerek, bu tür şirketlerin arkasında uluslararası finans uzmanı George Soros gibi isimlerin olduğu belirtiliyor. Uzmanlar, yabancı sermaye kuruluşlarının uluslararası tahkim konusunda Türkiye'yi köşeye sıkıştırdığını belirterek, "Tahkimin kabulü durumunda yabancı sermaye Türkiye'ye akın edecek" iddiasının yanlış olduğunu söylediler.

Kamuoyunda aylardır tartışılan ve çok sert bir muhalefetle karşılaşan tahkim, ortaya çıkan uyuşmazlıkların resmi mahkemeler dışında başka bir, resmen tanınmış ya da tanınmamış, hakem kurullarına veya hakemlere çözdürülme anlamına geliyor. Bu arada "tahkim şartı" ile "hakem sözleşmesi"ni birbirinden ayırmak gerekiyor. Bu iki nakta ayrı ayrı uygulamalar olarak göze çarpıyor. Hakem sözleşmesi, hukuki bir ihtilafın çözümünü değil, ihtilafın çözümüne teşkil edecek sözleşmedeki bir unsurun tespitinin üçüncü kişilere bırakılması anlamına geliyor. Hakem kararları sadece bir vakanın tespitine yönelik olduklarından, genellikle hakem kararları olarak kabul görmüyor. Bunlar, haklar ve hukuki münasebetler üzerinde karar veremiyor. Tahkim şartında ise taraflar yargının denetimi dışındaki bir uyuşmazlık durumunu çözmek için sözleşmeye, "Biz bunu tahkimle çözeceğiz" hükmünü koyuyor. Tahkim şartı konduğu zaman sorunlar Paris, Londra, New York, Singapur, Japonya gibi yerlerdeki tahkim kurullarında çözülüyor.

Milliyetçi Anasol hükümetinin uluslararası tahkimle "tahkim şartı"nı mı yoksa "hakem sözleşmesi"ni mi getirmek istediği konusunda herhangi bir açıklama yapılmaması dikkatleri çekti. Uzmanlar, hakem sözleşmesinde baştan taraflar arasındaki ihtilaflarda "Şu şu kişiler benim sorunumu çözecek" dendiğini hatırlatarak, hakem sözleşmesinde inisiyatif kullanma imkanının olduğuna dikkat çekerek, "Karşı taraf sizin seçtiğiniz hakemleri beğenmezse bundan vazgeçebilirsiniz" dediler. Uzmanlar, asıl sorunun tahkim şartının kabul edilmesinde yattığını belirterek, tahkim şartı ile ilgili şartları da şöyle anlattılar: "Tahkim şartlarını kabul ettiğiniz zaman tahkim kurullarını kabul etmiş olursunuz. Bu kurullar 300 yıldır var. Mesela Frankfurt'ta var. Tahkim kurullarının uyguladıkları hukuk uluslararası hukuktur. Bu hukuk kuralları GATT sözleşmeleriyle belirleniyor. Bunların tepesinde Uluslarası Ticaret Örgütü var."

Uzmanlar, uluslararası tahkimin kabul edilmesiyle birlikte kamu yararının zedeleneceği endişeleriyle ilgili olarak da, kamu yararına yöneticilerin karar vereceğini, dünyada yargının bu konuda karar verme yetkisinin olmadığını söylediler. Kamu yararına karar vermenin Meclis'in de görevi olmadığına işaret eden uzmanlar, "Hükümet karar verir kamu yararına, denetimi ise Meclis'indir. Burada yargı denetimine gerek yoktur. Tahkim için yasa çıkarmaya da gerek yok. Anayasa değişikliği yeterlidir. Çünkü özelleştirme ile ilgili Kanun Hükmünde Kararname vardır. Bu kararnamede özelleştirilemeyecek stratejik konular vardır. Bunlar yabancılara verilemez. Bunun yanısıra hakem kararının uygulanması için yargı sisteminin onay vermesi de gerekiyor" diye konuştular.

Uluslararası ticaretin gereği olarak görülen tahkim kararının uygulanmaması durumunda çok ciddi sorunlarla karşılaşılabiliyor. Bu sorunlar şöyle sıralanıyor: "Hiçbir ülkeye ihracat yapamaz duruma gelebiliriz. İkincisi bizim şirketlerimizin hakem talepleri karşı tarafça kabul edilmez. Yatırım ve kredi ilişkilerimiz tamamen sekteye uğrayacaktır. Türkiye lex mercotoria denen uluslararası ticaret hukuku kurallarının oluşturulması aşamasının dışında tutulacaktır. "

Uluslararası finans uzmanı George Soros ve buna benzer kişilerin tahkimin bir an önce kabul edilmesinin istenmesinde çok büyük etkileri olduğunu belirten uzmanlar, "GATT sözleşmesi son noktaya geldiği 1995'te Türkiye'de de sınai ve mülkiyet yasasını çıkardık. Ve bunu müjde diye verdik. Arkasından patent yasasını çıkardık, şimdi de tahkim geliyor. Tanzimat Fermanı ilan edildiğinde yabancılara gidip biz de sizin gibi olduk demiştik. Bunların hepsinin arkasında doğal olarak 'Soros'lar var" dediler.