'Tanzimat Osmanlı sisteminin eseridir' (2)

Tanzimat... yani dış âlemde meydana gelen değişmelerin hızlandığı, karmaşık hâle geldiği bir dönemde Osmanlı sisteminin kendi içindeki istihâlesinde bir merhale olarak düşünüyorum ben Tanzimat'ı. Tanzimat Osmanlı sisteminin bir eseridir. Yani yabancı müdahaleler, -tabii yabancılar her zaman müdahale ediyorlar, etmek istiyorlar- fakat Tanzimat dediğimiz değişmelerin esas motoru Osmanlı sisteminin kendi içinde diye düşünüyorum ben. Batı'daki değişmelerin dolaylı yankıları... Avrupa'daki değişmede Osmanlılar'ın rolü ne kadardır? Osmanlılar'ın Avrupa üzerindeki tesirleri evet, Tanzimat'taki Batı tesirine benzer. Dolaylı negatif tesirler de sözkonusudur. Osmanlı tehdit edici bir güç olarak Avrupa'ya göründü. Avrupa Osmanlı'dan korunmak için birçok şeyler yaptı. Bazı görüşlere göre keşifleri bunun için gerçekleştirdi. Hindistan'a, Doğu'ya yollar aradı, Osmanlılar buraları tıkadığı için. Avrupa'nın haritasının oluşmasında, siyasî birliklerin ilişkilerinin değişmesinde çok rol oynadı, kurduğu irtibatlar, destekler ve husumet bağlantılarıyla... Tanzimat üzerinde Batı'nın tesiri de daha çok negatiftir. Bunu, Batı'da olup biten değişmelerin meydana getirdiği çıkmazları aşmak, sıkıntıları yenmek şeklinde de ifade edebiliriz. Batı'nın tesirleri 19. yüzyılda, Osmanlı'nın 15-16. yüzyıldaki tesirleriyle kıyaslanmayacak şekildedir. 16, 17 ve18. yüzyıllarda Avrupa çok çeşitli alanlarda büyüyor, güçleniyor, etkinleşiyor ve bunların Osmanlı'ya çeşitli tesirleri var. Meselâ savaş alanlarındaki tesirler... Bunlardan Osmanlılar etkilendikleri zaman reformist ıslahat teşebbüslerini biliyoruz. Meselâ Tanzimat dönemine kadar, 19. yüzyıla kadar bütün bu teşebbüslerde Osmanlılar; "Batılılar ileri gitti biz geri kaldık" diye düşünmüyorlardı. "Biz yanlış yapıyoruz. Vaktiyle doğru yapmıştık. Yapıyorduk, o yüzden iyi ve ileriydik. Şimdi eski mükemmelliğimizi kaybediyoruz, eskiden olduğumuz gibi mükemmel olalım" diye düşünüyorlardı. Bu 19. yüzyıla kadar böyleydi. Ondan sonra sistemin artık yürümediğini, değiştirmek gerektiğini idrak ettiler ve Batı'daki kurumsal, toplumsal ve kültürel değişimlerden etkilendiler. Tanzimat döneminde bunlar çok net olarak görünüyor. Ama bu Osmanlı elitinin kendi kararı ile mecbur kaldığı için veya istediği için, ama neticede verdikleri karar böyle oldu. Yani Tanzimat hakkında hüküm vermek çok kolay değil.

Evet. Normal bir ölümle ölmüş sayılamaz. Osmanlılar sistemi kurarken belki birkaç yüz sene uğraştılar. Ve burada bütün Türk soyunun belki eski çağlara kadar giden tecrübe birikimlerini, İslâm medeniyetinin bütün potansiyelini ve Roma- Bizans geleneğini Ortadoğu'daki İslâm öncesi emperyal tecrübeleri bunların hepsini süzerek bir sistem inşa ettiler. Ve siyasî sistemleri bozan, çürüten virüslere karşı adeta bir immün sistem inşa ettiler. En önemlisi beyin gücünün ve maddî kaynakların sürekli sirkülâsyonunu sağlamakla bu immüniteyi gerçekleştirdiklerini söyleyebiliriz. Bunu kendileri de bildikleri ve hissettikleri için "devlet-i âliyeyi ebed müddet" dediler. Ebediyen yaşayacak bir devlet.... Onlar bu sistemi kurarken 14, 15 ve 16. yüzyıllarda dünyanın tarihini ikiye bölecek değişmelerden, kapitalizmin bu büyük dinamizminden Osmanlı'nın haberi yoktu.

Avrupalılar'ın da haberi yoktu. Oluşan müthiş dinamikten doğrusu kimse haberdar değildi. Bu değişme olmamış olsa idi muhtemelen Osmanlı Devleti şimdi de genç bir devlet olarak yaşamaya devam edecekti. Sistemin mantığı bize bunu söyletiyor.

Kesin olarak doğru bir okuma biçimi değildir, tam aksine, yanıltıcıdır. Bir dönemi kesin olarak kurulma, duraklama, gerileme, dağılma diye kesin olarak damgalarsanız, o dönemi anlamayı zorlaştırırsınız. Yapılan budur maalesef. Osmanlı siteminin, kültürünün, dünyasının çeşitli elemanlarına baktığımız zaman, bunların her birinin çeşitli, değişik ritmleri vardır.

Evet, bu çok dikkat çekicidir. Şiirde, mimarlıkta zirve daha evveldir ama Osmanlı nesri, 18, 19. yüzyılda zirvedir. Tanzimat döneminin Türkçesi şaheserdir. Meselâ Redhouse bundan çok etkilenmiş. "Dünyanın iki büyük ve güzel dili var; Osmanlıca ve İngilizce. Bu iki dili birbirine çevirecek, kaynaştıracak bir lugat yazacağım. Her iki dilde de yüzbiner kelime var. Doksan binini tamamladım, bunları yayınlıyorum". Fakat olmadı. 19. yüzyılda iki büyük dil; Osmanlıca ve İngilizce. Osmanlıca için dünyanın en güzel, en zengin dili diyen sayısız yabancı araştırmacı var. Bürokrasisi çok üst düzeydeydi Osmanlı'nın.

Sanayi Devrimi 18. yy'ın ikinci yarısından itibaren sözkonusu oldu. Hazırlık safhası üç dört yüz sene süren bir kapitalist birikimin üzerine bina edildi. Osmanlı sisteminin işleyişi... Biz bu noktalara girmedik. Osmanlı ekonomiyi düzenlerken dayandıkları prensiple, ekonomik dünya görüşleri kapitalist gelişme çizgisiyle hiç alâkası olmayan tamamiyle değişik bir dünya görüşüne sahiptiler. Bir kere Osmanlı sisteminde özel ellerde sermaye birikimi son derece sınırlı tutuluyordu kastî olarak. Sanayi Devrimi'ne doğru 18. yy'dan itibaren Batı'da sanayide önemli değişmeler görüldüğü zaman Osmanlı benzer tipte faaliyetler gösterdi, fabrikalar kurdu. Çok çeşitli sanayi dallarında, hemen hepsi devlet teşebbüsü olarak fabrika kuruldu. Tanzimat'tan sonra özel sektör için de mülkiyet haklarını geliştirerek imtiyazlar, kolaylıklar sağladılar. Fakat bütün bunlarda Batı'dakine benzer bir değişme meydana getirmek mümkün olmadı. Çünkü Osmanlı'nın ekonomiye bakışları kapitalizmin bakışından tamamen farklı idi. Osmanlılar ekonomik faaliyetleri toplumun, insanların, devletin emrinde bir hizmetçi olarak düşünüyorlardı. Kapitalizmde ise ekonominin hizmetinde insan anlayışı vardır. Onun için Sanayi Devrimi'ndeki değişmeleri karşılamak üzere kurdukları fabrikaların Batı'daki gibi koruyucu gümrük duvarlarını hiçbir şekilde koymadılar. O Batı'daki büyük birikim, Sanayi Devrimi'ne götüren birikim çok büyük sosyal problemlerle, adaletsizliklerle, zorluklarla gerçekleşti. Osmanlı böyle bir beşerî bedel ödemeyi hiçbir zaman düşünmedi. O zaman da Batı'daki değişmelere uyum sağlamak mümkün olmadı.

Osmanlı'nın ekonomik mantığı "Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm" fehvâsınca ekonomi insanların, toplumun emrinde hizmetçidir. İnsanlar ekonomi için değil, ekonomi insanlar için vardır. Osmanlılar bu görüşte oldular. İnsanlığın en büyük tecrübesidir derken, bir kere Osmanlı sistemi çok kendine özgü bir konumdadır. Avrupa dünya hakimiyetine giderken, kendi kıt'ası dünyayı sömürgeleştirirken kendi kıt'asını sömürgeleştiren bir devlet olarak görüldü Osmanlı sistemi. Bu kolay anlaşılır bir şey değil. Bu Avrupa'da zihinleri çok sarsan bir şey oldu. Meselâ Kanunî zamanında gelen Busbecq, Amasya'da Kânûnî'ye mülâkî oluyor ve şöyle diyor daha1550'lerde: "Avrupa okyanuslardan dünyaya yayılmaya çalışıyor. Avrupa'yı tehdit eden müthiş bir güç var burada. Bu tehlikenin sanki farkında değil. Ne işi var Pasifik Okyanusu'nda, Atlas Okyanusu'nda Avrupa'nın. Tüm gücünü toplayıp bu tehlikeye karşı savunma yapmalı". Aynı yıllarda Fransa'da Paris'te Fransız şairi Ronsard "Avrupa'yı tahliye edelim. Hepimiz Amerika'ya gidelim bu Türk tehdidi karşısında" diyor. Yani Avrupa'da Türkler'in çok özel bir yeri oldu. Avrupa'da 16. yüzyılda Türk kelimesi çok büyük bir sarsıntı yarattı. Hoş olmayan anlamlara sahip bir kelime oldu. Ve fakat Avrupalılar zihinlerinde sarsıntı yaratan bu tehlikeyi bertaraf etmeyi başaramadılar. Bu başlıbaşına benzeri olmayan bir tecrübe. Ondan sonra biliyoruz ki Avrupa böyle yayılırken, dünyaya hakim olurken kendi dininden, kendi cinsinden topluluklara hükmetmeyi 1900'lere kadar başardı. Demek ki çeşitlilik içinde bir siyasî sistemi gerçekleştirmeyi başardılar. Bu da çok örneği görülen bir şey değildir. Çok büyük bir tolerans ve zihnî hazım kabiliyeti yüksek bir sistem meydana getirdiler. Ve tabii olmayan ölümle genç yaşında vefat etmiş olduğu için Osmanlı, yaşasaydı neler yapabilecekti bilmiyoruz. Ama Osmanlı'nın neden insanlığın en büyük tecrübelerinden biri olduğuna dair söylenebilecekleri şöyle özetleyebilirim: Osmanlı sistemi; çeşitliliği, katlanılacak bir belâ değil de, zenginlik ve güç kaynağına dönüştürecek bir tolerans ve adalet anlayışına sahipti.

Gerçi dipnot kullandığım birkaç yazım oldu. Dipnotu şunun için kullanmıyorum. Yani başkalarının verdiği bilgileri biraraya getirerek tasvîrî şeyler söylemeyi fazla gerekli bulmuyorum. İnsan bir şey yazdığı zaman, bu daha evvel kimsenin yazmadığı bir şey olursa o kâğıdı ve kalemi harcamaya değer diye düşünüyorum. Yazdıklarım kendi düşüncelerimdir. Akademik unvan peşinde koşmadınız. Sizin hayatınızı yönlendiren temel değer nedir?

Temel değer zannediyorum, çok büyük iddia olmazsa hakikatı aramak diyelim. Hakikati anlamak. En büyük haz kaynağı bu.

En büyük haz veren şey problem çözmek. Problem bulmak... O bir hazdır. Ondan sonra o problemi çözmek. Tarihte de beni en çok tatmin eden budur. Yani belgelerin ummanı içinde dolaşıp, hipotezler yapıp giriyorum. O hipotezler çıkmadığı zaman üzülüyorum.

Formülleri bulmak lâzım. Onları da yapmaya gayret etmek lâzım. O formülleri de araştırmacının, ama ciddî araştırmacının kendisi oluşturur.

Bu çok zor bir soru. Nihal Atsız, hocam oldu lisede iken benim. Mahir İz de hocam oldu. Fethi Bey rahmetli onu okulun dışında tanıdım. Fikir konusunda ben zannederim çok isyankâr oldum. Yani fikirlerde çok başıma buyruk oldum. Çok değer verdiğim, bunları belki yazmamak lazım, Hz. Peygamber'den başka, ciddiyetle teslim olduğum hiçbir şey bilmiyorum. Bütün öğrencilerime de ben bunları tavsiye ediyorum. En büyük düşünürleri, yazarları beyinlerini besleyen bir gıda gibi almalarını ve kendi damgalarını vurmalarını öğretiyorum elimden geldiği kadar. Fikirlerimi benimseyenlere de aynı şeyleri tavsiye ediyorum. "Benim fikirlerimi alın, bir hammadde gibi kullanın, onları değiştirin, geliştirin" diyorum. Erol Güngör. Evet. Erol ile biz birbirimizi tamamlıyorduk adeta. Erol'la 25 sene beraber olduk. Çok uzun sözlerle anlatılacak fikirleri, çok kısa sembollerle, imalarla birbirimize aktarırdık. Komünikasyonumuz çok yoğundu. Vefat ettiği zaman, beynimin yarısını kaybetmiş gibi oldum. Erol'la derin bir dostluğumuz vardı.