Mekanın ruhu

Halkın sağduyusu, sezgileri, ilkeleri, estetik algısı, ahlakı, inanç ve gelenekleri, ölçüleri; hasılı hayat tarzı; üzerinde yaşadığı mekanın sandığımızdan fazla rolü vardır.

Biz bunu daha düne kadar yaşadığımız kendi hayatımızdan biliyoruz.

Çocuk yürümeye başladıktan sonra sokakta büyürdü. Sokak o yıllarda tehlikeli, korkunç, karanlık bir yer değil, bilakis emniyet-sağlık-sevgi mekanı idi. Bir ana bilirdi ki çocuk düşerse, sokakta onu kaldıracak mutlaka biri vardır.

Çocuk gözlerini açtığı bu sokağın ölçüleri, yasakları, oyunları, küçükleri, büyükleri, hayvanları, meyveleri, çiçekleri arasında büyürken sokak onu bir öğretmen gibi terbiye ederdi.

Çocuk o sokakta büyürken baktığı evi, bir kere, üç kere, on kere, bin kere, yüzbin kere, görür evin ölçüleri zihnine yerleşirdi.

Sokağa bakan cephenin bir yerinde bulunan giriş kapısı, cephenin sathı ile belli bir oranda (standarttır bu) uyuşmuştur. Pencereler kapı ve çatı ile uyuşmuştur. Pencerelerin oranları binanın iriliği ile mütenasiptir, sayıları dahi öyledir. Çatının iki yanındaki diğer binaların çatıları ile yükseklik ve genişlik açısından bir uyumu vardır.

Rahmetli mimar Turgut Cansever çocukluğunu geçirdiği eski Bursa'' da evlerin renginin mahallenin kadınları tarafından belirlendiğini yazıyor. Kadınlar yeni inşa edilen veya tamir edilen bir evin renginin nasıl olacağını ev sahibine bırakmaz, ortaklaşa tartışarak tayin edermiş. Yani tahini bir ev ile ceviz yeşili bir ev arasına yapılan yeni ev kirli sarı mı, kahve rengi mi, bordo mu, olacak, onlar belirlermiş. Ve bu renk seçimi asırların tecrübesi ile fevkalade estetik, olgun ve yerinde olurmuş.

Çocuk pencereye, oradan çatıya tırmanan mor salkımların eflatunu; karşı evin kapısını kaplayan hanımeli kokusu, baharda bahçelerinden salkımlarını sarkıtan leylaklar, kiraz çiçeklerinin beyazı, şeftalilerin pembesi ile büyür.

Ihlamurun serin gölgesinde oynar, altındaki çeşmeden kana kana su içer. Bu sırada camiden dönmekte olan büyüklerini görünce oyuna ara verir saygıyla selamlar. Ak sakallı dedeler yelek ceplerinden ufak para veya şekerleme çıkararak çocukları sevindirir ve gider.

Çocuk sokağı kirletmez, sesini yükseltmez, bilir ki böyle anlarda bir büyük tarafından uyarılır. Büyüme çağı, mahalle mektebi hep bu ölçüler, renkler, kokular, sesler içinde geçer. O hiç haberi olmaksızın bir estetik ölçü, bin ahlak edinmiştir. Mekânın atmosferi onu ömür boyu taşıyacağı bir terbiye ile olgunlaştırmıştır.

İşte halkın sağduyusu dediğimiz budur.

Hayatımız ölçülerini kaybettiğinden bu yana halk da haliyle zamana uymuş ve ne yazık ki kendi başına kalmıştır. Yine de inancı ve geleneği uyarınca mescidini yapmakta, şadırvanını kurmaktadır. Lakın bunlar eski terbiyeden uzak kaldıkları için kaba ve çirkin gözükür. Ne yapalım ne kadar ekmek, o kadar köfte. Asırların sokakları, binaları, bahçeleri, ağaçları, adetleri yerle bir olduktan sonra halkı suçlamayı seçmeyelim.

Yeni hayat bizden yeni ve "bizim olan" bir "tarz" istedi. Maalesef buna cevap veremediğimiz gibi eskiyi e redd-i miras ettik. Alafranga seçkinlerimiz halkı hor gördü, onu aşağıladı, onunla alay etti. Onu zorla değiştirmek istedi!

Olmadı.

Yıkmak kolay, yapmak zor.

Şimdi duyuyorum eski eserlerin restorasyonu için dahi taşçı ustası, ahşap ustası, sedefkar vb.bulunamıyormuş.

Ancak sevindirici bir gelişme oldu.

Hükümet-Belediyeler ve Vakıflar son iktidar döneminde Cumhuriyet tarihinde görülmemiş bir restorasyon ve imar faaliyetine girişti. Bu eylem içinde son kalan ustalar bulundu. Onların hocalığı sayesinde mimari ve süsleme bakımından yeni elemanların yetişmesi için kurslar açtı.

Bu kurslardan yeni sanatçılar yetişiyor.

Fatih Belediyesi''nin de Divanyolu'' ndan Topkapı'' ya kadar binaların dış cephelerini mekanın ruhuna uygun olarak yenilemeye başlaması önemli bir adımdır. Fatih Belediye Başkanı'' nı (Mustafa Demir) tebrik ediyorum. Başkanın bu faaliyetine gönülden katılan esnafı ve mal sahiplerini kutluyorum.

Fakir-fukarayı ev sahibi yapmaya çalışan TOKİ''yi tebrik etmekle beraber, yaptıkları inşaat, bina, sokak ve mahallelerde bir mekan ruhu, bir atmosfer yaratmaya çalışmalarını beklerdim. Ama olmadı.

TOKİ niceliğin egemenliğini tercih etti. Niteliği o kadar önemsemedi! Hepten inkar etmek ve küçümsemek istemem. Mesela Başak Şehir binaları arasına serpiştirilen mescitler tek tip olmakla beraber fevkalade zariftir.

O büyük camiler hariç.

Ancak bu minyatür mescitlerle o devasa apartman ormanları arasında bir uyum aramak boşunadır.

Az zamanda çok konut üretmek, vatandaşı zaruretten kurtarmak alkışlanacak bir başarı, lakin o mekanda yetişen nesillerin ruhunu korumak da ihmal edilecek bir şey değil.

Bu; ülkemizin iki arada bir derede kaldığına güzel bir misal teşkil ediyor.