Serdar Turgut, din ve modernizm

Takip edenler bilir, bir süredir Serdar Turgut, inancın modern dünyadaki yerini sorguluyor, gerek kuramsal perspektiften, gerekse kişisel deneyimlerinden ivme alan yazılar yazıyor.

Seküler gelenekten gelip de inanca saygıyla yaklaşan –ki üç yanı denizle dört yanı empati eksikliğiyle çevrili ülkemizde en az rastlanan, çok özlenen şey bu- ve bunu yaparken samimi bir dil ve üslup kurabilen Turgut, Tophane''de yaşanan üzücü olaya da, bu vecheden baktı.

Söylemek istedim, bunu değerli buluyorum. Çünkü Türkiye''nin entelektüel enerjisi, yaşam tarzı hassasiyeti denir bu fasit daire çerçevesinde onyıllardır boşa akıyor. Yıllarca tartıştığımız mahalle baskısı kavramından tutun, bacağına kezzap atılan kız örneklemlerine kadar, medyada namaz kılmanın bile suç unsuru haline getirilmesine kadar pek çok tartışma/çatışma teması, “öteki”nin yaşam tarzına tahammülsüzlükten ileri geliyor. Ama tahammülsüzlüğün faili dindarlar değil.

Bunu anlatacağım.

Ama, “öteki” ve “tahammülsüzlük” demişken, birkaç sosyoloji kuramından sözetmem gerekiyor. Akademik kavram ve isimlerle sizi sıkmak istemem sevgili okur ama, sözkonusu modernizm-din ve toplum başlığıysa birkaç isme değinmeden de geçemem.

Öncelikle, Coser ve Dahrendorf. Bu ikisi, toplumsal grupların çatışmayla enerjilerinin artacağı ve bileşik çıkarların ortaya çıkacağını öne sürüyor. Yani çatışmanın olumsuz olduğu kadar olumlu yanları olduğunu söylüyorlar. Enerjisini çatışmadan alan bir toplumun hayatta kalacağından sözediyorlar yani.

Doğrusunu söylemek gerekirse bu görüşün, modern toplumun davranış kalıplarına meşru bir libas giydirme çabası olarak değerlendiriyorum.

Neden? Çünkü, Durkheim, Tönnies ve Simmel''e katılmak gerek, kent toplumları kırsal toplumlara göre daha rasyonel toplumlardır.

Bu, neyi getirir? Kır toplumlarına birincil ve geleneksel ilişkiler hakimken, kent toplumlarına ikincil ve çıkarlara dayalı ilişkilerin egemen olmasını. Yani, kent toplumlarının rasyonelliği yaşamın artan temposu ve işbölümünün bir sonucu olarak ortaya çıkıyor. Para ekonomisinin hakim olduğu, pazarın hayati önem taşıdığı bu tür toplumlarda zihniyet çıkarlara dayalıdır. Dolayısıyla bireysellik dozu giderek yükseliyor, bireyselliğin yükselmesi ise bireylerin birbirinden soğumasını getiriyor. O da kucağımıza nurtopu gibi bir yabancılaşmayı bırakıyor. Sonucu biliyorsunuz: Çatışma.

İnsanoğlunun bunu bertaraf etmek için şimdiye kadar bulduğu tek yol ise, insanın manevi olan tarafının beslenmesi oldu. Manevi tarafın beslenmesi inanma edimini beraberinde getirir. İnanmak yani artık, modern zamanlarda korkunç yalnız olan bireylerin iç huzurunun temini için “ipine sıkı sıkı sarılmaları gereken” bir can simididir.

İnsanın biyolojik ihtiyaçları olduğu kadar manevi gereksinimlere de haiz bir toplumsal yaratık olduğunu bilmek. Bireyin, hiç de ideal olmayan, eksik ve gedikleri bünyesinde barındıran bir organizma olduğunu, sadece sınıfsal çatışmanın taraflarından ya da toplumsal tabakaların molozlarından biri olmadığını anlamak. İnsanın inanmaya ihtiyaç duyduğunu kabul etmek. Mesele bu.

Amerika''nın neden muhafazakar bir toplum olduğunu, neden zen ve budizmin, arınmaya yönelik doğu felsefelerinin Batı''da peynir ekmek gibi sattığını da tam bu noktadan bakarak anlayabiliriz. Serdar Turgut''un din ve modernizm arasındaki bağıntıya olan ilgisinde biraz da bunu görüyorum aslında. Ve bu kıymetli.

Çünkü modern ve giderek postmodern bireyin çatışmacı ve çatışmacılıkla birlikte gelen kötücül yanları ancak maneviyatla nötralize edilebilir, bu artık bilimsel bir konu. Poloma da tam bu nedenle toplumsal çatışmayı, toplumsal grup açısından yıkıcı ve patolojik olarak görür. Ve, toplumla onun dini tecrübeye yüklediği arasındaki arayüzeyi ortaya çıkararak bir toplumun anlaşılabileceğini savunur. Dini tecrübeye yönelik öznel yorumların toplumu nasıl etkilediğinin peşine düşmek yani önemli bir merhale.

Gelgelelim, hiçbir şey bizim bağnaz laikçilerin umurunda değil. Dinin modern dünyanın sapkınlıklarını (Yabancılaşmanın bir adım sonrası sapkınlıktır, ''aaa bize sapkın dedi'' diye tüylerinizi kabartmadan önce dinleyin. Bunu ben değil sosyoloji kuramcılarının tamamı söylüyor) dengeleyen, yatıştıran, dindiren yanlarını görmek bir yana çatışmanın kaynağıymış gibi göstermeleri de bundan. Dinin toplumda gerginlik ve çatışma yarattığını, ayrışmaya, kamplaşmaya sebep olduğunu söylerken bu toplumu gerim germeleri de bundan. Anlamadıklarından.

Yerim bitti, bilmiyorum anlatabildim mi?