Çiçeği burnunda başkana 'Darülfünun notları'

Cumhuriyet döneminin başlarında gerçekleştirilen Darülfünun'dan üniversiteye geçiş süreci, “modern üniversite” tartışmaları bağlamında bugün bile kendisine atıf yapılan önemli bir operasyon. Yeni Cumhuriyet idaresinin, “inkılâp heyecanını yaşamadığını” düşündüğü Darülfünun, kısa süren bir “direniş”in ardından tarih sahnesinden çekilmek zorunda kalmış yerine de “inkılâp heyecanlı” üniversite ikâme edilmişti. “Hangisi daha iyiydi?” sorusunun cevabı ise belki de aşağıdaki anekdotlarda.

Osmanlı'da; medresenin yanına alternatif bir eğitim kurumu oluşturma fikri, Tanzimat'tan sonra hız kazanmıştı. Bu amaçla 1863 ve 1870'de iki deneme gerçekleştirilmiş ancak istenen sonuç alınamamıştı. Dönemin Fransa Maarif Bakanı Victor Duruy'un raporu doğrultusunda kurulan “ilk Darülfünun” ise “halka açık bir üniversite”ydi. Bu okula, hemen her yaştan isteyen kişi öğrenci olabiliyordu. İmtihanlarda başarılı olanlara “şehadetname” bile veriliyordu. Belli bir sistematiğe oturtulamadığı için iki deneme de yarım kaldı. İstanbul Üniversitesi'nin bugünkü yerinde kurulan asıl Darülfünun ise 1 Eylül 1900'de açılacaktı. Yönetmeliğine göre, “iyi ahlâk sahibi” adaylar imtihansız Darülfünun'a kabul ediliyorlardı. Darülfünun'un idarî yapısında, bugün bile uygulanamayan “demokratik yöntemler” varlığını gösteriyordu. Darülfünun'un başı Darülfünun Emini ve dekanlar öğretim üyelerinin oylarıyla seçiliyor, bu özgür havadan öğrenciler de sonuna kadar yararlanıyordu.

Darülfünun, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Osmanlı'dan kalma müesseselere “yan bakan” yeni yönetimin soğuk muamelesiyle karşılaşmıştı. Ankara, Darülfünun'un “inkılâplara inanmadığını” düşünüyor, Darülfünun da böyle olmadığını ispat etmeye çalışıyordu. Ülkenin tek üniversitesinin bütün hocaları yeni kurulan Serbest Fırka'ya katılınca Ankara'nın tepkisi daha da arttı. Darülfünun Rektörü ve döneminin “YÖK Başkanı” sayılabilecek İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Serbest Fırka'nın İstanbul İl Başkanlığı'nı yürütüyordu. Baltacıoğlu, eleştirileri “zaten ilimsiz siyaset olmaz ki” diyerek cevaplıyordu. Hükümet ile onların destekçisi basın organları Serbest Fırka'cı hocaları eleştirirken, Cumhuriyet Halk Fırkası'nda görev yapan Şemsettin, Nurettin Ali, Neşet Ömer Bey gibi profesörlerle ilgili olarak en ufak bir eleştiri getirmiyorlardı.

Ankara ile Darülfünun arasındaki gerilim giderek artıp, kurum için sonun başlangıcı belirirken, bir yandan da sergilenen ilmî başarılar da hızla artıyordu. 1931 yılında o güne kadar varlığı bilinmeyen bir fosilin bulunup, bununla ilgili Avrupa üniversitelerinden davetler almak, dünyadaki tıp ilminin otorite kurumu Lyon Tıp Cemiyeti'ne aza göndermek, dönemin başarılı işlerindendi. Ancak hükümet için önemli değildi. Ankara, el altından Darülfünun'u lağvetmenin hazırlıklarını sürdürürken, iktidar yanlısı basın ise salvo atışına başlamıştı. İlahiyat Fakültesi “din propagandası yapmakla”, Hukuk Fakültesi de inkılâblara direnen hukukçular yetiştirmekle suçlanıyordu. Basına göre Darülfünun, “liberal softalar”ın hakimiyeti altındaydı. Üniversiteler, 'ilmîliklerinden biraz fedakârlık edip' inkılâba hizmet etmeliydi. CHF'nin ilkeleri ilim hayatında da hâkim olmalıydı. Bu eleştirilere dayanamayan Darülfünun, kamuoyunda iyice yalnız kalacak, Ankara da zamanın geldiğine karara vererek 1 Temmuz 1933'de Darülfünun'u lağvedecekti.

1931 yılında Vakit Gazetesi tarafından düzenlenen “En güzel bacaklı kadın yarışması”, Darülfünun'un büyük eleştiriler almasına yol açmıştı. “Ne alâka?” diyecekler, Ali Arslan'ın “Darülfünun'dan Üniversiteye” isimli kitabına bakabilirler. Bayanlardan bacak fotoğraflarını isteyen gazete, bu yarışmayla ilgili Darülfünun hocalarından da görüş sormuş, pek çok profesör ise yarışmayı gayri ahlakî bulduklarını söylemişlerdi; bunlardan birisi de Fuat Köprülü'ydü. Vakit yazarı Sadri Ethem bu yaklaşıma büyük tepki göstererek, “Profesörler, gürültüyü bırakıp kültürümüzü sistemleştirmek için çalışmalıdır. Fuat Köprülü bir mahalle imamı gibi davranmamalıydı. Alî Emirî Efendi hortluyor” diye yazmıştı. 1915'e kadar sadece erkeklerin devam ettiği Darülfünun talep üzerine kız öğrenciler için de bir çözüm arayışına girildi. Sonuçta 1915-1916 öğretim yılında İnas (Kız) Darülfünunu açıldı. İlk birkaç yıl müstakil eğitimine devam eden “Kız Üniversitesi”, bayan öğrencilerin kaçak olarak erkeklerin derslerini takip etmeye başlamaları üzerine “işlevsiz kaldığı” gerekçesiyle Eylül 1921'de lağvedildi.