Hülya bu ya...

Methüsenası, mamuriyet ve medeniyeti, parkları ve bulvarları göklere çıkarılan Ankara hakkında mübalağasız ve riyasız, en sahih ve en esaslı malumat almak için başvurmadığım yer kalmadı, kimi “İnanamazsınız, peri hikâyesi gibi, billur saraylar, fildişi kaldırımlar...” diyor, kimi ise büsbütün aksini söylüyor: “Eski hamam eski tas, üstelik kubbesi de viran...” diyor; hakikat bir türlü anlaşılamıyor, meselenin künhü bir türlü keşf ve halledilemiyor.

Gitmek işime geleydi, hiç durmaz, koşar, gözümle görür, kulağımla işitir ve karilerime doğrusunu bildirirdim.

Fakat heyhat! O mamureden nasibimiz yokmuş... Talih bizi bu şereften mahrum etmiş, o diyarı irfanı ve o beldei kemali seyir ve temaşaya muvaffak olan bahtiyarlardan hariç kalmışız… Bereket ki geçen gün, Amerika'dan gelen mecmuaları karıştırırken en mühimlerinden birinde “New Chicago” risalesinde uzun bir bent okudum; bir bent ki bizzat oraya giden bir seyyahın hikâyesini muhtevi, hayrete değer birçok tafsilat ve malumatla dolu... Meğerse Ankara bizim bildiğimizden de üstün, söylenilenlerden de parlakmış! Orada, az zamanda ne harikulade, ne emsalsiz ümranlar temin edilmiş... Bervechiati tercümesini yazacağım işbu bendin aslını görmek isteyenler mezkûr mecmuanın Mart 1921 tarihli aylık nüshasına müracaat edebilirler. Times'ın 1 Şubat Pazar tarihli nüshasında da belki bir sureti mevcuttur!

Muharriri makale Amerikalı seyyah Mr. Con Hülya şöyle anlatıyor:

“Odun yakarak hohlaya puflaya, ahlaya üfleye, dura dinlene bin müşkülatla yol alan bozuk bir lokomotifin peşinde soğuktan donarak bir hayli çöl geçtik, ne mezruattan eser, ne insandan nişane vardı. Kendi kendime:

“Kabil değil, bu çorak ve ırak yolların sonunda medeni ve müterakki bir şehir bulunamaz... Vahadan bile ümidim yok!” diyordum.

Meğerse ne kadar yanılmışım... Bir sabah rehberim muzafferane bir sesle: “Geldik!” dedi. Hemen pencereye uzandım: Aman Allahım, karşımdaki hakikat mi idi, yoksa incimada mı başlamış, hülya mı görüyor, sayıklıyor, hezeyan mı ediyordum? Tren ne Avrupa'da, ne Amerika'da mislini, medendini görmediğim vâsi, mükellef, muhteşem bir gara dahil olmuştu*... Duvarlar hep çiniden, kubbeler billurdan, parkeler elmastıraş camlardan yapılmıştı; etrafımızda belki yirmi lokomotif vardı, hepsi bacalarından dumanlar salıvererek, makinelerinden buharlar fışkırtarak, sağa sola gidiyor, manevralar yapıyordu. Gar halk ile doluydu. Hemen dışarı fırladım, hem kendimi, hem etrafımda gördüğüm eşyayı elimle yokladım, rüya görmediğime emniyet hasıl ettim:

“Aman, diyordum, derhal bir otomobile atlayalım ve şehre girelim!”

Rehberim gülüyordu:

“Burada ne arabaya, ne otomobile, ne de yürümeye ihtiyaç vardır, şimdi çıkar çıkmaz yol kendiliğinden hareket eder ve sizi istediğiniz semte götürür!” diyordu; ben inanmıyordum, fakat doğruymuş... İstasyonun rıhtımından ayağımızı yaya kaldırımına basar basmaz ileri doğru gittiğimizi hissettim, yaya kaldırımları müteharrikti. İki tarafı ağaçlık bir geniş bulvardan geçiyor, mütemadiyen gidiyorduk. Yol beş dakikada bir duruyor, yanımızdakilerden bazıları sabit sokaklara iniyor, hariçten bazıları da bu oynak yola biniyordu. Kış olmasına rağmen ağaçlar yemyeşil, yapraklı ve çiçekliydi. Rehberim izahat verdi:

“Ankara'da mevsim yoktur,” dedi. “Birtakım fenni usuller sayesinde, cevvi havada daimi bir sıcaklık teminine muvaffak olduk, tahtelarz kaloriferler toprağı ısıtır ve elektrik makineleri göğe sıcaklık verir, hatta burada yağmur ve kar yağmaz, gündüz ve gece olmaz! İstiklal ilan edileli geceler gündüz oldu!”

Kemali hayretle:

“Nasıl ne suretle?” diye sordum. Muhatabım:

“Pek basit,” dedi, “mühendislerimiz bir akümülatör icat ettiler, gündüzleri güneşin ışıklarını topluyor, biriktiriyor, geceleri alatı mahsusa vasıtasıyla havaya neşrediyorlar. Aydınlık hep birdir. Yağmur bulutlarını ise, bir nevi elektrik makineleri sayesinde şehre düşmeden evvel topluyorlar, muayyen bir saatte, herkes uykuda iken, yalnız lüzumu olan yerlere fennen ne kadar lazımsa o miktar döküyorlar. Binaenaleyh şehrimizde şemsiyeye, gamseleye, lastiğe lüzum yoktur; damlar akmaz, palto taşınmaz, rutubet olmaz. Havada tahavvülat olmayacağı için hastalıklar da nadirdir!”

“Ya rüzgâra karşı ne yaparsınız?”

“Birtakım büyük rüzgâr makineleri ihtira olundu, şehre doğru esen tabii rüzgârlara mukabil daha kuvvetli, daha şiddetli suni rüzgârlar estiriyor ve bu suretle tabiilerini geri püskürtüyoruz!”

Biz, böyle konuşurken mütemadiyen gidiyorduk. Artık şehre girmiştik. Birçok kâşaneler önünden geçiyorduk... Ne damları vardı, ne çerçeve ve pencereleri... Hatta ikmal edilmemiş gibiydi. Sebebini sordum:

“Dama, cama ne lüzum var, mademki hava sıcak ve ziya değişmez...”

Sahi, hakikaten bunlar lüzumsuzdu; yağmur yağmayan, rüzgâr esmeyen bir memlekette cama, dama ihtiyaç olur mu? Onlar bizimki, Avrupa ve Amerika'daki geri şehirler için lazımdı. Ben bunları düşünürken rehberim eliyle bir büyük bina gösterdi:

“İşte,” dedi, “Büyük Millet Meclisi sarayı... Gezerken görürsünüz, içinde kimse yoktur, bomboştur!”

“Nasıl, içtimalar olmuyor mu?”

“Oluyor, fakat, bunun için mebusların oraya kadar gitmesine ne lüzum var? Zaten bizim milletvekillerimiz aynı zamanda nazır, müdür, kumandan, vali ve mutasarrıftırlar da... İşlerinden ayrılıp millet sarayına kadar giderlerse boşu boşuna vakit kaybederler, onun için meclis salonunda, her mebusun yerinde bir konuşucu, sesli telefon vardır, zamanı gelince reis bulunduğu yerden, evinden veya riyaset dairesinden önündeki telefona “meclis açıldı!” diye seslenir, bu ses salondaki riyaset telefonu tarafından aynen tekrar edilir,

0 zaman bilumum mebuslar, kulaklarına bulundukları mahalden telefon ahizesini takarlar, hem işlerini görürler hem müzakereyi takip ederler ve ne söylerlerse bilirler ki salonda aynen aksedecektir, binaenaleyh müzakere intizamla devam eder. Şayet celse pek gürültülü olur, kapanmak iktiza ederse reis bir düğmeye basar, telefonların cereyanı kesilir, anı vahitte sükût ve sükûn da temin olunur.”

Ben bu şayanı hayret tafsilatı dinlerken otele gelmişiz. Müteharrik kaldırımın durmasından istifade ettik, hemen indik. Fakat o zaman hatırladım ki acele ile istasyonda içi para dolu el çantamı unutmuşum... Muhatabım:

“Ziyanı yok, ben şimdi getiririm!” dedi ve bir delikten aşağı indi. Üç saniye sonra yine çıkıp geldi ve çantamı bana uzattı.

“Bu ne?” dedim. “Ne çabuk gittiniz ve ne çabuk geldiniz?

“Hava boruları vasıtasıyla gittim de ondan... Acele işi olanlar için, tıpkı Avrupa'daki pnömatik mektuplar gibi burada insanlar da hava tazyikiyle işler borulardan istifade edebilirler. Deliğe girer girmez kendinizi gitmek istediğiniz yerde bulursunuz ve derhal da dönebilirsiniz... Mamafih aceleye lüzum da yoktu, zira burada kimsenin malına kimse elini sürmez!”

“Neden?”

“Neden olacak, Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey bir makine ihtira etti, nasıl röntgen içimizi görüyorsa bu makine de ruhumuzu görür, ruhumuzun fotoğrafisini alır ve “seciyeli, seciyesiz” diye insanları ikiye ayırır. Seciyesizlerin şehre girmeye hakkı yoktur...”

“Peki ama, benim ne olduğumu henüz muayene etmediniz?”

“O çoktan yapıldı, istasyona çıkar çıkmaz bilmem dikkat ettiniz mi, bir memur elindeki küçük bir makineyi yüzünüze doğru uzattı...”

“Ben onu biletçi zannettim!”

“Hayır, o zabıta memurudur, seciyenizi yokladı, aletin üzerindeki derece tahtessıfır ve fevkassıfır olmak üzere ikiye ayrılır, sıfırdan aşağı olanları geri çevirirler. Sıfırdan yukarı beşe kadar olanlar zabıta nezaretinde kalırlar, daha yukarısı serbest bırakılır!”

“Acaba benim derecem kaç, öğrenebilir miyim?”

“Hay hay sorayım!”

Muhatabım cebinden bir düdük çıkardı, ağzına tuttu, konuşmaya başladı; beş dakika sonra bana dedi ki:

“Dereceniz dokuz, tebrik ederim! Portatif telsiz telefonla konuştum, gördünüz ya!”

Hayretim gittikçe artıyordu, muhakkak rüya görüyor, hezeyan ediyordum... Şaşkın şaşkın etrafıma bakınırken rehberim beni otele soktu:

“Tam istirahat mi istersiniz, yarım mı?” diye sordu.

“Tam!” dedim.

Beni bir dolaba soktular, gırr!!! Havalandık! Aman yarabbi asıl şaşılacak, parmak ısırılacak, akla fenalık verecek

hadiseler bundan sonra başladı. Onları ikinci mektubumda tafsilatıyla bildirecek, bu misilsiz, menentsiz terakki ve kemalin mucit, müessis ve muhterileriyle yaptığım mülakatları orada yazacağım!

Meğerse bizler, Amerikalılar medeniyette, ümran ve terakkide ne derece geri kalmışız! Ankara harikalar memleketi, kerametler, mucizeler diyarıymış!

Hayır, rüya görmüyorum... Ne afyon yuttum, ne esrar çektim, ne eter kokladım, ne afsunluyum, ne de saralı veya sıtmalı... Bütün yazdıklarım hakikat: Ankara fen ve ilmin, sanat ve ihtiranın merkezi tecellisi, harikaların temerküz noktası olmuş; Türk milliyetperverleri Anadolu'nun göbeğinde bir terakki beldesi inşa edivermişler ki mislini ne kâinat görmüş, ne hayalhaneler icat etmiş... Hele biraz daha tafsilat vereyim de siz de kani olunuz.

Otelin methalinde bindiğim asansör beni, lahzada bir odaya çıkardı... Bir oda ki bomboş... Yalnız duvarda telefon santralı gibi birçok delikli uzun bir levha vardı. Rehberim dedi ki:

“Bütün ihtiyaçlarınızı işte şu alet temin edecektir. Hamam, yatak, yemek, hülasa hepsi bunun vasıtasıyla derhal emrinize müheyya bir hale gelir... Mesela, şimdi bittabi, yorgunluk çıkarmak için yıkanmak istersiniz. Lütfen şu düğmeye basınız!”

Bastım. Oda simsiyah kesildi, fakat bir saniye sonra baktım ki mükemmel bir hamamda, çırılçıplak, banyoda değil miyim? Evet, banyoda ve çırılçıplak... Ne zaman soyundum, ne zaman su hazırlandı ve içine ben nasıl girdim? Anlayamadım ki... Fakat iş sade bununla kalmadı, ılık suda on dakika kadar durdum durmadım, tepemden aşağı bir soğuk su boşandı, bunu müteakip de kendimi bornozlar içinde sedirde buldum...

Rehberim izahat verdi:

“Burada istihmam müddeti yıkananın keyfine göre değildir; banyonun vücuda temas eden bir yerinde Sıhhiye Vekilimiz Adnan Bey'in icat ettiği bir tabip makinesi vardır, kendiliğinden, anı vahitte, insanı muayene eder ve kalbine, bünyesine, mizacına göre suyun derecesini, hamamın saatini kararlaştırır...”

Uyku için de böyledir; yatağınızın bir tarafına asılı 'tabip cihazı' uykunuzu kâfi görünce başınızın ucunda bir çalgılı saat, gayet latif, ruhnevaz millî bir beste çalar, güftesi Ziya Gökalp'indir:

Bestesi Halide Hanım'ındır... Yemek meselesinde de yine tabip cihazı kullanılır, masaya oturdunuz mu makine midenizi, siz farkında olmayarak muayene eder, kanınızı görür, ne kadar kaloriye ihtiyacınız varsa ona göre taamları bir tarafa yazar, mesela yumurta istersiniz, halbuki midenizin ona ihtiyacı yoktur, o zaman sizin önünüze gelen sahanda yumurta olmakla beraber, aynı lezzet, aynı çeşni, aynı manzara, fakat terkibinde zerre kadar yumurtadan eser yoktur, o Almanlardan öğrendiğimiz veçhile yapılmış bir erzats, yani taklit, sahte, uydurma yumurtadır!

Hayretimden gittikçe aptallaşıyordum, şu tabip cihazı ne mükemmel bir icattı, ne kadar faydalıydı... Muhatabım benim şaşkınlığımla istihza ediyordu:

“O bir şey değil, siz adalet ve kanun terazisini görmelisiniz?”

“O da nedir?”

“Bir terazi... Adliye Vekilimiz Celaleddin Arif Bey'in icadı!”

“Neye yarar ki?”

“Haklıyı ve haksızı birbirinden ayırmaya: Mesela sizin birisinden alacağınız var, o inkâr ediyor, hemen mahkemeye müracaat edersiniz, ortada büyük bir terazi, bir baskül vardır; evvela müddei çıkar, çat! Bir ses; o iner müddeialeyh biner, yine çat! Bir ikinci ses... Daha sonra hâkim hükmü terazisinin kaydı mucibince tebliğ eder: Müddei haksızdır, müddeialeyh haklı!”

“Aman yarabbi! Lakin bu Celaleddin Arif Bey ne yaman bir adammış!”

“Yamanların yamanıdır, nazırlardan hepsini bu teraziden birer defa geçirdik, sıra kendisine gelince çekmedi, kırıldı!”

“Anlaşılan her nazırın sizde böyle hayrete şayan bir icadı var?”

“Evet, Maliye Vekili beyinki pek mühimdir, deve biçiminde bir acayip makine yaptı, ağzından altın atıyorsunuz, arkasından kâğıt para döküyor!”

“Başka mühim icatlarınız da var mıdır?”

'Vardır! Adam makinesi ihtira ettik!”

“Olamaz, kabil değil!”

“Nasıl olamaz, işte numunesi: Ben!”

Rehberim izahat verdi: Anaları artık hamil müşkülatından, vazı hamil eziyetinden kurtarmışlar... Senede bir defa, yirmi yaşından itibaren her erkek bir evlat sahibi olmaya mecburmuş, hususi makineler vasıtasıyla tohumu beşer bir haftada dokuz ay on günlük kemaline erdirilir, sonra o makineden diğer bir makineye geçirilerek diğer bir hafta zarfında on yaşına yetiştirilir, ondan sonra da bir hafta müddet iptidai ve idadi tahsilini ikmal etmek üzere maarif makinesine konur, son hafta içinde de darülfünun makinesinde kalır, yirmi yaşında meydana bırakılırmış... Güçlü kuvvetli, zarif ve güzel bir delikanlı olan muhatabım darülfünun kuluçkalığından çıkalı on gün olmuş, yani ilk rahim makinesine düşeli ancak bir ay on gün geçmiş!

Bu ne terakki! Bu ne kemal!

Rehberim koluma girdi, biraz dolaşmaya çıktık: Saatime baktım, akşamın onu... Halbuki her taraf aynı ışık içinde, güneşli duruyordu... Millet bahçesine girdik, arkadaşım:

“Biraz havadis alalım!” dedi. Bir sinema binasına girdik, ne göreyim? Kürrei arzın beş kıtası hesabıyla beş beyaz levha duruyor ve dakikasına dünyada mühim ne vaka oluyorsa aynen, resim şeklinde seyircilerin gözü önüne konuyor. Biz girdiğimiz zaman Avrupa levhası Londra Sulh Konferansının müzakeresini gösteriyordu; bu makine için gizli ve kapaklı hiçbir iş yoktu, Venizelos'un harekâtını, tahrikat ve faaliyetini bile uzaktan 'Ankara' halkına saati saatine bildiriyordu...

Sinemadan çıktıktan sonra tiyatroya girdik, hayret! Sahnede Koklen, Sara Bernar'la beraber Eglon'u oynuyordu!

“Bu nasıl olur,” dedim, “Sara Bernar burada mı? Koklen ölmemiş miydi?”

“Bunlar onların ruhudur, biz sade ölülerin değil, dirilerin de ruhunu celbeder ve onlara cisim vererek istediğimizi yaptırırız.”

“Artık bu derecesi tahammülfersa, hayretimden öleceğim!”

Rehberim temin etti:

“Ankara'da ölüm yoktur, biz Ankara'da ölümün de çaresini bulduk!”

“Nasıl?”

“Bir doktorumuz kendi muhteriatından olan bir makine vasıtasıyla ölüme sebebiyet veren uzuv her ne ise, kalp, böbrek veya dimağ onu çıkarıyor, yerine suni yeni bir uzuv takıyor!”

“Artık, bunun üzerine ne söyleyeyim, ne anlatayım? Ankara sanki kürrei arz üzerinde bir belde değil Merih'in bir şehri... Ölüme bile çare bulmuşlar, insanları bile makinelerde vücuda getiriyorlar... Burada her şey, hepsi, olan biten ne varsa hep: Makine, yine makine, daima makine!”

*O zaman, 1921'de, hülya diye gösterilen şeylerin çoğu 1939'da fazlasıyla haki-kat, bu latife bir ciddiyet olmuştur (yazarın notu).

Ewing Galloway imzalı üstteki fotoğrafta, Ankara'nın büyük bir caddesinde üç katlı ahşap yapının "cihannüma"sı üzerinde yuva yapmış leylekler dikat çekiyor. İlk nüfus sayımında 48.000 kişinin yaşadığı belirlenen şehir, küçük bir kasaba görünümünde. Maynard Owen Williams'ın 1928 tarihli fotoğrafında, köylü bir kadın ve ve eşeği Ankara'nın taş döşeli yolunda ilerliyor. Lise kızları da başları önde aceleyle kadraj dışına çıkma telaşında.