Hurafeden uzak durun!

İnsanın bilinmeyene ve geleceğe dair merakı, fıtratının bir parçasıdır. Ancak bu merak, insanı hakikatin dışındaki yollara yönelttiğinde inanç zaafına dönüşebilir. Câhiliye toplumunda insanlar geleceği öğrenmek, kaderlerini değiştirmek veya karşılaşacakları olaylardan korunmak amacıyla kâhinlere, falcılara ve büyücülere başvuruyor; yıldızların hareketlerinden, hayvanların davranışlarından ve çeşitli nesnelerden anlamlar çıkarıyorlardı. İslâm’ın ilk yaptığı işlerden biri, insanın görünmeyen âleme ilişkin bilgisini doğru bir zemine oturtmak oldu. Kur’an, gayb bilgisinin kaynağını açıkça ortaya koyar: “De ki: Göklerde ve yerde gaybı Allah’tan başka kimse bilmez.” (Neml, 65)

Bu anlayış, falcının, kâhinin veya yıldızlardan geleceğe dair anlam çıkardığını iddia eden kimsenin insan üzerindeki otoritesini de ortadan kaldırır. Çünkü geleceğin bilgisi insanın veya başka varlıkların mutlak tasarrufunda değil, Allah’ın ilmindedir.

BİLİNMEYENİ FAL DEĞİL VAHİY AÇIKLAR

Câhiliye Arapları, yıldızların hareketlerinden insanların doğum ve ölümlerine, yağmurdan berekete kadar pek çok konuda anlam çıkarmaya çalışıyordu. Allah Resûlü bu anlayışı kesin biçimde reddetti. Nitekim bir gece kayan bir yıldız üzerine ashâbına, Câhiliye döneminde böyle bir olay olduğunda ne düşündüklerini sordu. Onların, “Büyük bir adam doğdu veya büyük bir adam öldü” demeleri üzerine şöyle buyurdu: “Yıldız ne bir kimsenin doğumu ne de ölümü için kayar!”

Resûl-i Ekrem, yıldızların ilâhî kudretin işaretleri olduğunu, insan kaderini belirleyen veya geleceği haber veren bağımsız güçler olmadığını öğretti. Kur’an da gökyüzündeki yıldızların konumunu insanın kaderini okumak için değil, Allah’ın kudretinin işaretleri olarak gösterir: “Andolsun, biz gökte birtakım burçlar yarattık ve seyredenler için onu süsledik. Onları, taşlanmış (kovulmuş) her şeytandan koruduk. Ancak kulak hırsızlığı eden olursa onu da parlak bir ateş takip etmektedir.” (Hicr, 16-18)

Dolayısıyla yıldızları gözlemlemek başka, onlara gayb bilgisi veya kader üzerinde güç atfetmek başkadır.

FAL, İNSANI KENDİ KADERİNİN DIŞINA SÜRÜKLER

Kur’an, falcılığın ve geleceği öğrenme amacıyla kullanılan fal oklarının Câhiliye toplumundaki yerini açıkça reddeder: “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları şeytan işi birer pisliktir. Bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.” (Mâide, 90)

Bu uyarının temelinde yalnızca falın yanlış bir yöntem olması değil, insanın Allah’a olan güvenini zedelemesi vardır. Kişi hayatını falcının söylediği birkaç cümleye göre şekillendirmeye başladığında karar verme iradesini de başkasına teslim eder.

Hz. Peygamber de kâhinlere başvurulmasını kesin biçimde yasaklamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Kim bir kâhine gider ve onun söylediklerini tasdik ederse Muhammed’e indirileni inkâr etmiş olur.”

Böylece İslâm, insanı bilinmeyeni öğrenme arzusundan değil, bu arzuyu yanlış kişiler ve bâtıl yöntemler üzerinden gidermeye çalışmaktan sakındırmıştır.

BÜYÜ VE GİZEM ÜZERİNDEN GÜÇ ARAYIŞI

Bâtıl inanışların bir diğer boyutu da sihir ve büyüdür. Câhiliye toplumunda insanlar kimi zaman yıldızlardan, kimi zaman cinlerden ve çeşitli gizemli yöntemlerden yararlanarak başkaları üzerinde güç kurabileceklerine inanıyordu. Kur’an, sihrin insanları hakikatten uzaklaştıran bir imtihan konusu olduğunu anlatırken Hz. Süleyman hakkında da önemli bir düzeltme yapar: “Süleyman inkâr etmedi fakat şeytanlar inkâr ettiler. Çünkü insanlara sihri ve Babil’de Hârût ile Mârût adlı iki meleğe indirileni öğretiyorlardı. Oysa o iki melek, ‘Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın inkâr etme!’ demedikçe hiç kimseye bir şey öğretmezlerdi.” (Bakara, 102)

Burada dikkat çekilen temel mesele, insanın Allah’ın kudret alanına giren konularda başka güçlerden medet ummasıdır. İslâm’ın tevhid anlayışı, insanı gizemli güçlerin peşinden sürüklenmekten kurtarıp doğrudan Allah’a yöneltir.

UĞURSUZLUK KORKUSUNDAN TEVEKKÜLE

Câhiliye toplumunda yalnızca fal ve kehanet değil, uğursuzluk inancı da yaygındı. Belirli hayvanların, günlerin, ayların veya bazı olayların kötü sonuç getireceğine inanılırdı. İslâm ise insanın hayatını bu tür kuruntuların esiri olmaktan çıkardı. Allah Resûlü açıkça şöyle buyurdu: “Uğursuzluk şirktir.”

Bir başka hadisinde de: “Safer (ayının) uğursuzluğu diye bir şey yoktur” buyurarak belirli zamanlara veya olaylara kendi başlarına uğursuzluk gücü yüklenmesini reddetti.

Bu anlayış, insanın başına gelen her olayı kör bir tesadüf veya gizemli güçlerle açıklaması yerine Allah’ın kudretine ve hikmetine güvenmesini sağlar. Nitekim Hz. Peygamber, uğursuzluk düşüncesinin insanı işinden alıkoymaması gerektiğini de bildirmiştir.

NAZAR, MUSKA VE KORUNMA ARAYIŞI

İslâm’ın bâtıl inançlarla mücadelesinde nazar konusu da önemli bir yere sahiptir. Nazarın varlığı İslâmî kaynaklarda kabul edilir ancak bundan korunmak için Allah’ın dışında nesnelere olağanüstü güç yüklenmesi doğru değildir. Câhiliye döneminde insanlar nazardan korunmak amacıyla çeşitli muskalar, boncuklar ve nazarlıklar kullanıyordu. İslâm’ın getirdiği ölçü ise korunmayı Allah’a yöneltmektir. Kur’an’da şöyle buyrulur: “De ki: İnsanların Rabbine sığınırım, insanların Melik’ine, insanların İlâh’ına; sinsi vesvesecinin şerrinden...” (Nâs, 1-4)

Böylece insanın korku karşısındaki yönü nesnelere değil, doğrudan Allah’a çevrilir.

MODERN ÇAĞIN YENİ FALLARI

Fal, kehanet, büyü ve uğursuzluk düşüncesi geçmişte kalmış değildir. Bugün biçimleri değişse de aynı zaaflar farklı isimlerle varlığını sürdürebilmektedir. Sosyal medyada geleceği okuduğunu iddia edenler, yıldızlardan kader çıkarmaya çalışanlar, çeşitli nesnelere şans veya koruyuculuk atfedenler, insanların bilinmeyene duyduğu merakı istismar edebilmektedir. Oysa İslâm’ın verdiği mesaj açıktır: İnsan geleceğin bütün ayrıntılarını bilmek zorunda değildir. Bilmediği her şeyi gizemli güçlerle açıklamak yerine Allah’a güvenmeli, aklını ve iradesini kullanmalı, doğru bilgi kaynaklarına yönelmelidir. Çünkü bâtıl inanç, yalnızca yanlış bir bilgi değildir; insanın güven duygusunu yanlış yere bağlamasıdır. Falın söylediğine göre korkmak, uğursuzluk getireceğine inanılan bir olay yüzünden geri çekilmek veya bir nesnenin kendisini koruyacağına inanmak, insanı kendi iradesinden ve tevhid bilincinden uzaklaştırır. İslâm’ın çağrısı ise insanı bu korku ve bağımlılık döngüsünden çıkarmaktır: Gayb Allah’ın ilmindedir, güç Allah’ın elindedir ve kulun sığınacağı hakiki merci yalnızca Allah’tır.