SATRANÇ USTASI Don Sandalio'nun romanı

Yeni bir insanlardan kaçma hastalığı nöbeti ya da daha doğrusu antropofobi beni attı buralara bildiğin gibi çünkü ben insanlardan nefret etmekten ziyade korkuyorum. Bende acınası bir yetenek gelişti... Gustave Flaubert'e göre Bouvard ve Pecuchet'sinin zihinlerinde gelişen yetenektir bu: aptallığı görmek ve artık tahammül edememek ona. Benim için onu görmek ve işitmek söz konusu olmasa da durum bu; aptallığı görmek de her gün, durmaksızın gençlerin ve yaşlıların, koca aptalların ve kötülerin aptallıklarını işitmek de değil mesele benim için. En kötü ve zararlı diye tanınanlar en büyük aptallıkları yapıyorlar. Ayrıca çok iyi bildiğim gibi sen bana kendi sözlerimle karşı çıkacaksın ve benim sık sık söylediğim lafı yineleyeceksin: dünyanın en aptal adamı hiç aptalca bir laf etmeden ve hiçbir aptallık yapmadan ölen adamdır.

Kimi zaman karşıma çıkan insan gölgeleri arasında yalnız Robinson Crusoe'yu oynamam bir şeyi değiştirmiyor.

Hatırlar mısın birlikte okuduğumuz Robinson'un o müthiş bölümünü: kayığına giderken kumsalda bir çıplak ayak izi görüp şaşırmasını. Dona kalmış, yıldırım çarpmıştır adeta, bir hayalet görmüş gibi olur. Çevresine bakar, kulak kabartır, bir şey görmez, bir şey duymaz. Kumsalda dolaşır, gene bir şey duymaz, görmez! Sadece bir ayak izi, parmaklar, topuk... ayağın parçalarından izler vardır... Ve Robinson çok şaşkın ve sıkıntılı bir halde barınağına, tahkimli bölgesine dönerken iki üç adımda bir arkasına bakar, ağaçları ve bitkileri birbirine karıştırır, uzaktan her ağaç gövdesinin birtakım belirsizlikler ve işaretler barındıran bir insan olduğunu sanır.

Ne kadar da Robinson'a benzetiyorum kendimi! Çıplak insan ayağı izleri görmekten değil çılgın ruhlarının sözlerini duymaktan kaçıyorum ve aptallıklarının bulaşmasından korunmak için yalnız olmak istiyorum. Ve kırılan dalgaların sesini ya da dağdaki ağaçların yaprakları arasındaki rüzgârın uğultusunu duymak için sahile kaçıyorum. Bir erkeklik sorunu değil! Kadınlık da değil tabii ki! Olsa olsa henüz konuşmayı bilmeyen, evde ana-babasının kendisine bir papağana öğretir gibi öğrettikleri teşekkürleri tekrarlayamayan bir çocuktur söz konusu olan.

Sana söylememiş miydim Felipe? Teslim oldum. Dernek üyesi oldum, dinlemekten çok görmek için de olsa durum bu. Bu arada ilk yağmurlar da başladı. Kötü havalarda ne deniz kıyısı ne de dağ imdada yetişiyor ve otelde kalınca ne yapabilirsiniz? Bütün gün okumak ya da daha doğrusu tekrar okumak? Mümkün değil. Sonunda derneğe üye olmaktan başka çarem kalmadı.

Bir süre okuma salonunda oturuyorum ve orada gazete okumaktan çok gazete okuyanları seyrediyorum. Çünkü gazeteleri bir an önce elimden atmam gerekiyor. İçindeki yazıları yazanlardan daha aptal bunlar. Aptalca şeyler söylemek için belli bir yeteneğe sahip olanlar var ama bunları yazmak için? Yazmak için... bir tane bile yok! Okuyuculara gelince, karikatürlere kendi kafaları karikatürlere benziyor bunların.

Daha sonra herkesin toplandığı salona geçiyorum; ama öğle sonrası toplantılardan ya da oluşturdukları gruplardan kaçıyorum. Kulağıma kadar ulaşan konuşma kırıntıları çok fazla yaralıyor beni; bu yarayı bir kaplıcaya kapanır gibi çekildiğim bu sahil ve dağ köşesine kadar taşıdım. Hayır insanın aptallığına tahammül edemiyorum. Ve olabildiğince ağırbaşlı ve sessiz bir tavır içinde meraklı biri gibi davranmaya çalışıyorum ve insandan evliliğe ya da ne bileyim ben sineğe geçiyorum. Sonuç olarak bu insanlar hemen hemen hiç konuşmanın olmadığı bir dernek keşfettiler. Ve yalana kötümser Schopenhauer'm o müthiş budalalığını hatırlıyorum; ona göre koca aptallar, birbirlerine söyleyebilecekleri fikirleri olmadığından küçük, boyalı kartonları icat ettiler ve bunlar oyun kâğıtlarıdır. Ama bu koca aptallar oyun kâğıtlarını icat etmiş olsalar da o kadar aptal değildirler çünkü Schopenhauer'ın kendisi, kötümserlik denen, sanki kâğıt oynayanları öldüren sıkıntı, kaygı yokmuş gibi, acıdan daha kötü bir şeyin bulunmadığı bir zihinsel oyun sistemi dışmda bu tür bir şey icat etmemiştir.

Dernek üyelerini, aynı derneğin mensubu üyeleri tanımaya başlıyorum, şahsen tabii ki çünkü ben de, oradan geçerken bile olsa üyelerinden biri oldum derneğin. Onların, tabii ki sustuklarında ne düşündüklerini düşünmeye çalışarak eğleniyorum çünkü bunlar bir şey söyler söylemez bu konuda herhangi bir şey düşünmem mümkün değil. Görevimi yaparken, çok konuşulan bu yerde oyalanıp dururken, kâğıt oynayanları seyretmeyi tercih ediyorum. Tam bir şamata, karışıklık... Kabul, beş daha! On daha! Bunlar bir süre eğlendiriyor beni, çabuk yoruluyorum. Şilem! İngilizceden gelen ve ezilmiş gibi bir şey ifade eden bir sözcük! Bayağı eğlendiriyor beni, özellikle döğüşen bir horoz havasında karşısındakinin yüzüne doğru haykırıldığında...

Satranç partileri daha çok ilgimi çekiyor çünkü bildiğin gibi ben gençliğimde bu ikili yalnız sefahat hayatını birliktelik içinde yaşadım. Bir birliktelik olduğunu kabul etmekle birlikte... Ama burada, bu dernekte satranç partileri hiç sessiz geçmiyor, bu bağlamda ne ikili yalnızlık ne de birliktelik söz konusu: çoğu zaman oyuncularla hamleleri tartışan meraklılar bir grup oluşturuyorlar ve bu meraklılar elleriyle satranç tahtasına müdahale etmeye kadar götürüyorlar işi. Özellikle bir su ve orman mühendisiyle emekli bir yüksek kamu görevlisi arasındaki parti seyredilmeye değer. Dün, büyük olasılıkla prostat problemleri olan bu emekli çok kaygılı ve sıkıntılıydı ve kendisine tuvalete gitmesi gerektiği hatırlatıldığında tuvalete yalnız gidemeyeceğini, mühendisle birlikte gidebileceğini söyledi, gerekçesi de o tuvaletteyken rakibinin taşların yerini değiştirebileceğinden korkmasıydı; sonunda ikisi birlikte gittiler tuvalete... emekli işemek için mühendis de ona refakat amacıyla; bu arada meraklılar da bütün taşların yerlerini değiştirmişlerdi.

Ama bir de gariban biri var ki şimdiye kadar beni en çok o ilgilendirdi. Adı -çok az duyuluyor çünkü onunla konuşan çok az insan var ve o da kimseyle konuşmuyor- Don Sandalio ya da bu adla hitap ediliyor ona, mesleği de büyük ihtimalle satranç oyunculuğu. Yaşamıyla ilgili hiçbir şey öğrenemedim, kaldı ki pek fazla önemi de yok bunun benim için. Onu düşünmemeyi tercih edi-yorum. Derneğe sadece satranç oynamak için geliyor ve oynuyor, oynarken neredeyse tek kelime çıkmıyor ağzından... tam bir satranç hastası... Satranç dışında bir dünya yok sanki onun için. Dernektekiler saygı duyuyorlar ona, hatta yok sayıyorlar ve gözlemlemiş olduğumu sandığım gibi belli bir acıma duygusu ifade eden bir gülümseme içinde değiller ona karşı bu insanlar. Hiç kuşkusuz manyak muamalesi yapıyorlar ona. Ama her zaman belki de acıdıklarından, kendisiyle satranç oynayacak biri oluyor.

Sadece meraklıları olmuyor çevresinde oyun sırasında. Dernektekiler başına üşüşecek olan meraklılardan rahatsız olduğunu biliyorlar ve saygı gösteriyorlar onun bu tavrına. Ben de onun oynadığı satranç tahtasına yaklaşmaya cesaret edemedim ama bu adam çok ilgimi çekiyor. İnsanların içinde son derece yalnız, son derece içine kapanık biri! Ya da daha doğrusu kendisi için adeta kutsal bir görev olan, bir tür ibadet olan oyun sırasında böyle. "Satranç oynamadığı zaman ne yapıyor bu adam? diye düşündüm. Hayatını nasıl kazanıyor, ne iş yapıyor? Ailesi var mı? Sevdiği biri var mı? Acı çekiyor mu, düş kırıklıkları yaşamış mı? İç dünyasında bir trajedi yaşamış mı?"

Dernekten çıktığında evine kadar izledim onu... Plaza Mayor'u dama tahtası gibi iç avludan geçerken at gibi adım atıp atmadığını görmek istiyordum. Ama utancımdan kıpkırmızı kesildim ve onu izlemeyi bıraktım.

(Anlatıcı, uzun süre Don Sandalio ile satnaç oynar. Ve bir gün derneğe gittiğinde Don Sandalio'nun hapse girdiğini öğrenir... )

Dernekten kaçtım, kentten kaçtım, hapishane icat eden insan toplumundan kaçtım, dağa gittim, yoldan olabildiğince uzaklaştım. Yoldan uzakta üzerlerinde reklam afişleri olan bu zavallı ağaçlar sanki hapiste ya da düşkünler yurdundaymış gibi (ikisi de aynı hemen hemen) bir izlenim uyandırıyor bende ve her türlü ürünün -kimilerinde ziraat aletleri; çoğunda likörler ya da her tarafa kaçabilen otomobil lastikleri- ilan edildiği bu bariyerler, bütün bunlar bana demirsiz, kelepçesiz, parmak kelepçesiz, zincirsiz, demir parmaklıksız ve hapishanesiz yaşayamayan toplumu hatırlatıyor. Ve bu arada farkediyorum ki bu işkence aletlerinin bazılarının adları kelepçeler ve parmak kelepçeleri. Zavallı küçük parmaklar! Zavallı küçük eller!

İnsan ayaklarının bastığı yollardan ayrılarak, onların izlerinden mümkün mertebe kaçarak, sararmış yapraklara basarak -yapraklar dökülmeye başlamıştı- dağa gittim ve sana daha önce sözünü ettiğim eski küçük köydeki harabeye kadar uzandım; bu harabenin is tutmuş şöminesinde bugün kuşların yuva yaptığı bir sarmaşık var. Kim bilir, burada hayat varken, ocakta yanan odunlar çıtırdarken ve tencere kaynarken belki de hemen yakınlarda bir yerde kafes içinde tutsak bir saka kuşu cıvıldıyordu!

Harabenin içinde yontulmuş bir taşın üstüne oturdum ve düşündüm... Don Sandalio'nun belki bir evi olmuştu, ölen çocuğuyla birlikte yaşamıştı belki bu evde, başka şeylerde vardı belki evde, belki bir kadın.. Karısı var mıydı? Dul muydu? Evli miydi? Bana ne bütün bunlardan! Sadece satranç problemleri olan ve hayat oyunlarının sunduğu problemler olmayan bu muammaları düşünmek neye yarıyor?

Ah neler sunuyor bana hayat...! Biliyorsun sen beni Felipe'm, yıllardan beri bir yuvam yok benim, yıkıldı benim yuvam ve ocağının isleri bile havada dağılıp gitti; biliyorsun ki beni yaralayan insan aptallığına karşı öfkelenmemin sebebi ocağımı kaybetmiş olmam. Robinson Crusoe yalnız yaşadı. İnsanların aptallıklarına tahammül edemeyen Gustave Flaubert de yalnız yaşadı; sanıyorum Don Sandalio da yalnız ve ben de yalnızım. Ve yalnız olan herkes Felipe, Felipe'm, ne kadar özgür olursa olsun bir tutsak, bir tutukludur.

Hapishanesindeki hücresinde sürekli daha fazla yalnızlaşan Don Sandalio'nun ne yapması gerekiyor? Boyun mu eğecek ve bir satranç tahtası mı isteyecek, içinde çözülecek problemlerin bulunduğu küçük bir kitap mı isteyecek ayrıca? Ya da problemler mi icat edecek? Ve neredeyse hiç kuşku duymadığım bir şey var ya da onun karakteriyle ilgili olarak büyük yanılgı içindeyim -gene de Don Sandalio'mla ügili olarak yanılmayacağım- yargıcın soru ya da soruşturmalarına metelik vermeyecektir.

Ve Don Sandalio benim tedavisi mümkün olmayan insan korkusu işkencesine karşı sığındığım bu kentte hapisteyken ben ne yapacağım? Beni insanlığa bağlayan, çektiği kadar da iten Don Sandalio'mu elimden alırlarsa ben bu sahil ve dağ köşesinde ne yapacağım? Ve eğer Don Sandalio hapisten çıkar da derneğe ve dolayasıyla satranca dönerse -başka ne yapacaktı ki?- nasıl oynayacağım onunla, yüzüne nasıl bakacağım... tutuklandığını bile bile ve nedenini öğrenmeden? Hayır, hayır, Don Sandalio, benim Don Sandalio'm, hapse atarak öldürdüler onu. Bir daha oradan çıkmayacakmış gibi geliyor bana. Ya da hapisten çıkıktan sonra geri kalan günleri bir problem olarak mı geçecek? Askıda kalan bir problem mi? İmkânsız!

Eski köyün harabelerini bıraktığımda hasıl bir haleti ruhiye içinde olduğumu bilemezsin sen Felipe. Orada kendime bir hücre, bir zindan yaptırayım ve kendimi oraya kapatayım, diye düşündüm. Ya da beni Don Kişot gibi bir öküz arabasına konmuş tahta bir kafese kapatmaları ve benim de bu kafesin içinden tarlalardaki kendilerini özgür sanan insanları seyretmem daha iyi olmaz mıydı? Veya kendilerini akıllı sanan özgür insanlar... aynı şey aslında. Don Kişot! Bir başka yalnız insan, Robinson gibi, Bouvard gibi, Pecuchet gibi, bilge insanların buda-lalığıyla dolu ciddi bir papazm Don Beta adını verdiği ve aklı kıt biri gibi gördüğü ama yüzüne karşı son derece aptalca ve budalaca şeyler söylediği yalnız bir insan.