Kulak ver Baqlî"ye, hürmet eyle mûsikîye, inanma mürâîye -1

Şirazlı Ruzbahan Baqlî, H.522 (M.1128) yılında Şiraz yakınlarındaki Fasa''sa doğmuş, H.606 (M.1209) yılında Şirâz''da vefat etmiş bir mutasavvıftır. Ruzbahan Baqlî, Risâletu''l-Kuds adlı eserinde diyor ki: “Mûsikî, Esrâr-ı Rabbânî''nin uyarıcısıdır. Bazıları için günaha teşvîk edici olabilir, çünkü o kişi aslında noksandır. Diğerleri için ise mûsikî bir öğüttür, çünkü o kişi kemâle doğru yol almaktadır, hatta kemâle erişmiştir. Tabii anlamda canlı olup, kalbi diri olmayanlar için mûsikî dinlenmesi uygun değildir. Kişi, benliğinde kendisini yüce varlığın karşısında hazır bulmalı ve dinleme durumunda olmalıdır ki, mûsikîye kulak verirken benliğin günaha sevkedici özelliklerinden uzak kalabilsin. Özellikle ilâhî aşk yolunda duyulan aşkta kesinlik olmazsa, bu duruma erişilemez. Çünkü manevî mûsikî, hakikatin mûsikîsidir. Rûhânî mûsikî Allah''tan gelir, Allah''ın önünde durur, Allah ile beraberdir.”

Orta Avrupa''dan başlayıp Türkiye''yi de adımlayarak Doğu''ya doğru yürüdüğünüzde, her şeyin anlamının yavaş yavaş değiştiğini görebilirsiniz. İnanılmaz bir kültürel zenginliğin içinde bulursunuz kendinizi. Hele bir tasavvuf iklimine dalmışsanız, her şeyin birden bire farklılaşıverdiğini, eşyanın anlamının adeta değiştiğini görürsünüz. İnsan, dergâhın kapısından adımını atınca değişir, enstruman değişir… mûsikî değişir. Ruzbahan Baqlî''nin anlamlandırmaya çalıştığı bir biçim alır. Doğu müzikleri her ne kadar sonraları Baqlî''nin çizdiği ve tavsiye ettiği sınırların dışına çıkmış olsa bile, azçok bu anlam etrafında icrâ edilmiştir. Bir halk ozanının sazında, bir enderûn müzisyeninin meşkinde hep bu anlamın yansımaları vardır: “Mûsikî, Rabbânî sırların (Esrâr-ı Rabbânî) uyarıcısıdır.”

Baqlî, hiç şüphesiz bu sözleri boşuna söylemiş değildir. Bu sözlerin doğrulandığı ve mûsikî ile ilgili düşüncelerinin bir derviş mûsikîşinasın özünde hayata geçirildiği yerler; dergâhlar, tekkeler, mevlevîhâneler olagelmiştir İslâm toplumlarında. Bu mekânlar da kendileri için en uygun ve verimli zemini Osmanlı''da bulmuşlardır. Davud Peygamber''den itibaren, Hermes (Hz. İdris) ve Pythagoras''tan süzülüp gelen İslâm müzik birikiminin hayat bulduğu Osmanlı için bir yerde “Sanat / Mûsikî Toplumu” ifadesini kullanmak mümkündür. Özellikle Osmanlı medeniyetinin başkenti İstanbul, tam bir âhenk şehridir. Medeniyetin bütün renklerinin, bütün seslerinin bir arada ve uyum içinde varolduğu bir “Dersaadet”. Fernand Braudel''in ifadesiyle; “Ait olduğu medeniyetin eseri, göstergesi”. Medeniyetin bütün birikiminin, özellikle tekke ve dergâhlar kanalıyla süzülüp İstanbul''un ruhuna nakşolunduğu güzel şehir.

Şehrin güzelliği demek, insanın güzelliği demek. Şehri güzelleştiren, insandır çünkü. İnsanı güzelleştiren mekânlar da tekke ve dergâhlar, mevlevîhâneler. İnsan bu mekânlarda ilâhî aşkı öğreniyor; bu aşk onu olgunlaştırıyor ve büsbütün bir âhenk haline getiriyor. Tekke ve dergâhlardaki zikr meclisleri, onu başka boyutlara taşıyor, kemâle ermesine vesîle oluyor. O insan mûsikî ile ilgileniyor. Ney üflüyor, Kudüm, Bendir vuruyor. İlâhî olanın sınırsızlığı, güzelliği onu sarıp sarmalıyor. Kemâle eren insan, mükemmel eserler ortaya koyuyor.

Osmanlı mûsikîsinin hemen hemen bütün bestecileri, tekke, dergâh ve mevlevîhânelerde yetişmiş, orada bir manevî eğitimden geçmiş, çile doldurarak olgunlaşmış. Tasavvuf, bu mûsikînin ana kaynağını oluşturmuş. Hacı Arif Bey de dâhil olmak üzere birçok bestecinin izlerinde tasavvufun, ilâhî aşkın veya ilâhî aşkın bir yansıması olan mecâzî aşkın derin izleri vardır. Meselâ Hacı Arif Bey''in Çerkes cariye için bestelediği söylenen, sözleri de büyük mutasavvıf Aziz Mahmud Hüdâî Hazretleri''ne ait olan “Vücûd iklîminin sultanısın sen” adlı eserine tasavvuf penceresinden baktığınız vakit, bambaşka bir manzara ile karşılaşabiliyorsunuz.

Mûsikîye Şirazlı Ruzbahan Baqlî gibi bakabilmek, onun anlayabildiği gibi anlayabilmek, onun yüklediği mânâyı yükleyebilmek önemli. O zaman mûsikîye bizim yüklediğimiz mânâ da değişiveriyor. Mûsikîyi Batılı veya Doğulu, çoksesli veya teksesli diye ayırmanın hiçbir anlamı kalmıyor. Hatta Dede Efendi ile Mozart arasında da fark kalmıyor. Her şey o zaman Yaradan''a dönüyor… nağmeler onun için dökülüyor; mûsikî, onun adının zikredildiği bir araç hâline geliyor.

Haftaya kaldığımız yerden devam edeceğiz.