Hz. Peygamber'in çoğulcu bir toplum inşa etme iradesi

Câhiliye döneminde hâkim toplumsal zihniyetin kavmiyet, asabiyet (ırkçılık), sınıfçılık ve ayırımcılık esasına dayandığı hepimizin malumudur. Kur'an-ı Kerim'i bu gözle inceleyenler, onun en temel amaçlarından birinin putperestliği ortadan kaldırmak, diğerinin de her türlü ayırımcılık anlayış ve uygulamalarına son vererek barış içinde bir arada yaşama idealini hayata geçirmek olduğunu rahatlıkla göreceklerdir. Aslında bu iki hedef de birbiriyle yakından ilişkilidir. Çünkü putperestlik, batıl bir inanç olması yanında, sınıfçılık ve ayırımcılığı besleyen toplumsal bir kurum işlevi de taşımaktaydı. Mekke'de putperestlik, çoğunlukla aristokrat kesimler tarafından savunulmuş; buna karşılık toplumsal konumları düşük olanlar İsâm'a daha yakın durmuşlardır. Kur'an'da bunu çok açık gösteren âyetler ve sûreler bulunmaktadır.

İlginç bir örnek sunmakla yetineyim:

Hz. Muhammed'in, bazı yoksul ve kimsesiz arkadaşlarıyla (Sahabe) birlikte olduğu bir sırada müşriklerin ileri gelenleri kendisiyle görüşmek istediklerini, ancak yanında anılan Müslümanlar varken onlarla aynı mecliste bulunamayacaklarını bildirmişlerdi. Bu haksız talebe karşı Kur'an Hz. Peygamber'i şöyle uyardı:

"(Resûlüm!) Rablerinin rızasını isteyerek sabah akşam ona dua edenleri sakın yanından kovma!.."

Bilindiği üzere, Resûlullah, her bireyin ve her sosyal kesimin eşit ve hür olarak, barış içinde bir arada yaşaması idealini Mekke'de gerçekleştiremeyince Medine'ye hicret etmişti. Bu kentte Araplarla birlikte Yahudiler de yaşamaktaydı. Hz. Peygamber, bu toplumsal gerçeğe göre bir sistem kurmaya yönelmiş; Yahudileri de kapsayan, onların temel haklarını güvence altına alan "Medine Sözleşmesi" ile bu iradesini fiilen gerçekleştirmiştir. Bu durum, İslâm'ın farklılıkları bir arada yaşatmayı temel toplumsal ilişki olarak gördüğünü ve bu bakımdan gelecek için bu yönde bir model proje ortaya koyduğunu göstermesi bakımından son derece önemlidir. Her ne kadar, Yahudilerin bir arada yaşamanın şartlarını defalarca bozmaları yüzünden bu ilk çoğulcu uygulama kesintiye uğramışsa da, Dört Halife döneminden itibaren bütün İslâm tarihinde çoğulculuğun kalıcı hale gelmesinde belirleyici bir rol oynamıştır.

Bu arada, Hz. Peygamber'in, Hıristiyan İbn Harris b. Ka'b ve dindaşlarına yazdırdığı anlaşma metnini de zikretmeliyiz. Bu metninde şu ifadeler yer alıyordu: "Şarkta ve Garp'ta yaşayan tüm Hıristiyanların dinleri, kiliseleri, canları, ırzları ve malları Allah'ın, Peygamber'in ve tüm müminlerin himayesindedir. Hıristiyanlık dini üzere yaşayanlardan hiç kimse istemediği halde İslâm'a girmeye zorlanmayacaktır. Hıristiyanlardan birisi herhangi bir cinayete veya haksızlığa maruz kalırsa müslümanlar ona yardım etmek zorundadırlar."

Hz. Peygamber bu maddeyi yazdırdıktan sonra Rûm sûresinin 46. âyetini okudu. Bu âyette şöyle buyurulur:

"İçlerinden haksızlığa sapanlar dışında Ehl-i Kitap ile ancak en güzel yöntemlerle tartışınız ve deyiniz ki: Biz, bize indirilene de, size indirilene de iman ettik. Bizim ilâhımız da sizin ilâhınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur."