İlim ve İrfan Kazanmak İçin Seyahat

Peygamber Efendimiz, ilim tahsil etmek için seyahate çıkmanın önemini anlattığı hadislerinin birinde, "İlim elde etmek için evinden çıkan bir kimse, evine dönünceye kadar geçirdiği bütün zamanını Allah yolunda geçirmiş sayılır" buyurmuştur. Ayrıca Kur'an'ın ilk buyruğunun "Oku!" olması ve ilmin önemine dair âyetler, Müslümanlarda kısa zamanda büyük bir bilgi sevgisi ve arayışını doğurmuştur. Özellikle Hz. Peygamber'in hadislerine ulaşma tutkusu, bilgi amaçlı seyahatlerin en önemli etkenlerinden birini oluşturuyordu. Meselâ ünlü hadis âlimlerinden Buhârî'nin kaydettiğine göre Câbir b. Abdullah, Abdullah b. Enis isimli kişiden bir tek hadisi dinleyip tesbit etmek için bir ay yol yürümüştür.

Hemen bütün tanınmış Müslüman alimler bilgi amaçlı olarak seyahatler yapmışlar; bazıları ömürlerini öğrenim ve öğretim seyahatleriyle geçirmişlerdir. Endülüslü âlimlerden Makkarî (ö. 1041), Nefhu't-tîb isimli ansiklopedik eserinde, Endülüs'ten doğu İslâm dünyasına seyahatler yapmış olan 280'den fazla âlimi tanıtmıştır. Gazâlî, İhyâu ulûmi'd'dîn adlı ölümsüz eserini yaklaşık on yıllık seyahati sırasında hazırlamıştır. İbnü'l-Arabî'nin el-Fütûhâtü'l-Mekkiye isimli muhteşem eseri de onun Mekke seyahatinin ürünüdür. Bu şekilde yazılmış binlerce eserin ismini zikretmek mümkündür.

Bilgi amaçlı seyahatlerde, ilim tahsili yanında, gezilen ülkelerin siyasal, idari, ekonomik ve sosyal durumları; çeşitli toplulukların dinî, ahlâkî ve kültürel özellikleri, dilleri, demografik yapıları, coğrafi özellikleri hakkında bilgi toplamak gibi daha geniş boyutlu amaçlar da bulunmaktaydı. Nitekim bu konulardaki bilgileri içeren pek çok seyahatname kaleme alınmıştır.

Kur'an-ı Kerim'in Kehf sûresinde geçen ve Hz. Musa'nın, hakikat bilgisini elde etmek için Hızır ile buluşarak niyetiyle, yanında bir genç ile birlikte seyahate çıkmasını anlatan hikaye, sufilere irfan seyahatleri için ilham kaynağı olmuştur. Gezginciliklerinden dolayı "abdal, derviş" gibi isimlerle de anılan birçok sufi, ruhsal gelişme ve yücelmenin sırrını seyahatte aramışlardır. IX. yüzyılın büyük seyyah sufilerinden Ebû Süleyman ed-Dârânî'in Kudüs seyahati sırasındaki çarpıcı bir hatırası, sufi seyahatlerinin mâna dünyasının derinliğini anlatan nefis bir örnektir. Dârânî'nin kendi dilinden dinleyelim:

"Bir gün Kudüs yolunda yürürken genç bir kadın gördüm; başını yere yaslamış ağlıyordu. Yanına yaklaşıp neden ağladığını sordum. 'O'nunla karşılaşmayı bu kadar özlemişken ağlamayıp da ne yapayım' dedi. 'Sevdiğin kim?' dedim. 'Görünmeyeni bilen' dedi. 'O'nu sevmek için ne yapmak gerek?' diye sordum. Cevap verdi: 'Ruhunu kusurlarından arındırabilirsen ve canın göklerin melekûtunda dolaşmaya başlarsa mâşukun sevgisine nasıl ulaşılacağını bilinsin.' 'Aşıkların halleri nasıldır?' dedim. Cevap verdi: 'Bedenleri zayıflar, tenleri solar, gözleri hep yaşlıdır, kalpleri hızlı çarpar, ruhları durmadan sızlar.' Dedim ki: 'Ey genç kız, kendini anlatırken gördüğüm bu bilgeliğin nereden geliyor?' Cevap verdi: 'Bu, yaş ile kazanılmaz ey Süleyman!..' 'Peki, sana nasıl geldi?' dedim. O'na bağlılığımın ve sevgimin saflığından, iyi ahlâkımdan...' dedi. Sonra ayağa kalktı ve ben ardından bakarken iki dağın arasından kayıp gitti" (İbn Mulakkın, Tabakat, s. 391-392).