Varlığı anlama ve anlamlandırma rehberi: Kur'an

İnsanlık tarihi bize göstermektedir ki insanoğlunun en temel ihtiyaçlarından biri varlığı anlamak, kavramak, bunun için de varlığın görünen yüzünün ötesindeki gerçeğin, En Yüce Gerçeğin bilgisine ulaşmaktır. Tarihin bütün dönemlerinde -farklı görünümlerde de olsa- inanlığın en temel gerçeklerinden biri olan dinî inanç ve yaşayış biçimleri bu arayışın birer ifadesidir.

Kur'ân-ı Kerîm insanın bu köklü ihtiyacını karşılamak, bizi varlığın görünen tarafının arkasındaki gerçekliğe götürmek üzere, sivrisinekten gezegenlere kadar varlıklar dünyasını, kâinat kitabını önümüze açar, idrakimize sunar; bizi, en temel hakikatin bilgisine, bütün varlıkların kendisi sayesinde var olduğu en yüce varlığın bilgisine ulaştırmayı amaçlar. Bu bakımdan Kur'an birçok defa kendisini ve diğer ilâhî kitapları hidayet, yani doğru bilginin ve doğru yolun kılavuzu alarak adlandırır (meselâ bkz. Bakara 2/2, 185; l-i İmrân 3/138; Mâide 5/44, 46).

Kur'an'ın kılavuzluğunda varlıklar dünyasına açılan insan zihni ve gönlü, bu dünyadaki hikmetli düzenden, görünen varlıkların arkasındaki idrakimizin ulaşabildiği zengin anlamlardan yola çıkarak, çok temel ve kuşatıcı sonucu yakalar. O sonuç, bütün varlıklar ve anlamlar dünyasının, aynı zamanda Yaratıcı'nın varlığının "âyetler"i, işaretleri, kanıtları olduğudur. Varlığa bu gözle bakamayanların kalpleri (akılları) varsa da idraksizdir, gözleri varsa da kördür ve kulakları varsa da sağırdır. Artık onlar diğer canlılardan daha şaşkındır. Çünkü, Allah'ın verdiği seçkin yeteneklere rağmen kendilerini hakikate kapatmışlardır. (A'râf 7/179). Oysa Kur'an, onu okuyanın aklını idrak eder, gözünü görür, kulağını işitir kılmak ister. Kur'an, başından sonuna -ilk bakışta nelerden bahsediyor görünürse görünsün- özünde muhakkak surette, görünürdeki varlıklar dünyasının arkasından fışkıran "göklerin ve yerin ışığı" ile aydınlanmamızı hedeflemektedir. Çünkü "Allah göklerin ve yerin nuru, ışığıdır" (Nûr 24/35). Bunun içindir ki O'na ait olan, O'ndan gelen her şey de nurdur, ışık ve aydınlıktır. Kendisine uyanları Yüce Allah'ın hoşnutluğuna ve esenlik yollarına ulaştıran, karanlıklardan çıkarıp aydınlığa taşıyan ve dosdoğru yola ileten Kur'an nurdur, peygamber nurdur (Mâide 5/15-16), diğer mukaddes kitaplar nurdur (Mâide 5/44,46). Bunlar nur oldukları için hakikat, iyilik ve güzellik arayışımızda yolumuzu aydınlatırlar ((l-i İmrân 3/184; Ahzâb 33/46; Fâtır 35/25).

Böylece Kur'an'ı doğru okuduğumuzda varlığı, kâinatı ve bizzat kendimizi de doğru okuma imkânını elde ederiz. Ve o zaman Kur'an'daki her âyet, bütünü içinde yerini bulduğu gibi, Kur'an'ın bizim idrakimize açtığı evrendeki her şey de kuşatıcı mâna içindeki yerine oturur. Bu suretle Kur'an sayesinde bu küllî gerçeğin alanına girmeyi başaran insan, kendi vüs'atince kâmil iman, yahut imanda yakîn mertebesine ve aynı zamanda yalnız O'na kul olma, O'na kulluk etme iradesine de ulaşmış olacağından o insan sonuçta "Allah'ın velîsi" (dostu) olmuştur ve artık O'nun lütfuyla karanlıklardan sıyrılıp nura, ışık ve aydınlığa kavuşmuştur (Bakara 2/257). Zaten Kitab'ın indirilişinin asıl gayesi de budur. (İbrâhim 14/1).