'İçinden İstanbul geçen filmler'in tutkunu: Ali Murat Güven*

İstanbul, sinemacılara sunduğu doğal ve mimarî güzelliklerle, bu sanatın bir yüzyılı aşan tarihçesi boyunca daima gözde bir çekim mekânı olageldi. Özellikle de serüven türü filmlerin yapımcıları, İstanbul'u casusların cirit attığı egzotik ve gizemli bir kent olarak, sinemanın yaygın bir kitle eğlence aracına dönüştüğü ilk dönemlerden günümüze kadar düzinelerce filmde başarıyla kullandılar. Türklerin 554 yıllık gözbebeği, çoğu kez soluk kesici uluslararası entrikaların merkezi olduğu gibi, kimi zaman da tutkuyla bezenmiş aşkların yaşandığı bir diyar olarak resmedildi beyazperdede…

Öykülerinin bir bölümünde ya da bütününde İstanbul kentine yer veren yabancı sinema filmlerinin afişlerini, posterlerini, lobi ve set fotoğraflarını toplamak, Yeni Şafak sinema yazarı Ali Murat Güven'in en büyük hobisi. Yaklaşık 15 yıldır bu konsept çerçevesinde görsel malzeme biriktiren Güven, sonunda, Türkiye'nin ve dünyanın dört bir köşesindeki sinema koleksiyoncularından kıran kırana pazarlıklarla satın alarak biraraya getirdiği eşsiz bir arşive sahip olmuş. Koleksiyonunda, bugün hâlâ pek çok kişinin tebessümle hatırladığı dilllere destan “Topkapı”dan, azılı sinefiller dışında hemen hiç kimsenin varlığını dahi bilmediği “Tenten İstanbul'da”ya kadar yüzlerce parça nadide filmin görselleri var.

Güven, bu göz kamaştırıcı malzemeyi biraraya getirme serüvenini bizlere aktarırken, “Çoğu afişi boğazımdan keserek satın aldım” diyor. “Çünkü, böyle malzemelerin esas kaynağı ABD, İngiltere, Belçika, Almanya ve Fransa gibi batı ülkeleri… Ve oradaki koleksiyoncuların hayat standartları da son derece yüksek, koleksiyonlarındaki parçalar değerli. Bazen şansınız yaver giderse, internetteki ebay gibi uluslar arası müzayede sitelerinde yolunu şaşırmış bir satıcıdan 40-50 dolara güzel bir poster satın alabilirsiniz. Fakat, böyle ilginç parçaları satanlar çoğu durumda gayet bilinçli kişiler. Mallarının değerini biliyorlar, o yüzden de ender bulunan bir film afişinde kapıyı en düşük 500-1000 dolar bedelle açanlar var. Bütün bu koleksiyonu biraraya getirene kadar az çile çekmedim. Ancak, şimdilerde ortaya çıkan koleksiyona bakıyorum da çektiğim onca çileye değmiş doğrusu…

Söylesenize, kaç sinemaseverin elinde Charles Bronson ile Fikret Hakan'ı 'Paralı Askerler' filminin setindeki bir molada çay içip sohbet ederken gösteren bir fotoğraf karesi vardır?

Ya da henüz 33 yaşındaki gencecik bir Sean Connery'yi 1963'ün İstanbul'unda, Galata Köprüsü'ndeki seyyar satıcılardan simit alırken görüntüleyen bir kare, hangi sinemasever için keyifli bir hatıra değildir?

Bu ve bunun gibi düzinelerce görsel malzemeye sahibim şu anda. Ki elimdekilerin çoğu da türünün tek örneği durumunda…”

Ali Murat Güven'in elinde bulunan en eski İstanbul temalı yabancı film afişi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan da öncelere ait. Bu, 1919 tarihli bir Alman filmi, “Die Rose Von İstanbul”, yani Türkçe adıyla “İstanbul'un Gülü”. Sessiz sinema döneminde, Alman sinemasının o birbirinden müthiş dışavurumcu yapıtlarıyla ortalığı sarstığı günlerde Felix Basch adlı bir Alman yönetmen tarafından ülkemizde çekilmiş. Muhtemelen, İstanbul'da geçen egzotik bir aşk öyküsünün aktarıldığı bu sessiz film hakkında ne yazık ki günümüze kadar ulaşan çok fazla bir bilgi yok; ancak Güven'in elinde bu filmin oldukça iyi durumda bir afişi mevcut.

Hollywood, İstanbul'u ideal bir film çekim mekânı olarak ilk olarak 1950'li yılların başlarında keşfetmiş. Dönemin en karizmatik yönetmenlerinden biri olan Joseph L. Mankievicz'in İstanbul ve Ankara'da haftalarca çalışarak çektiği James Mason'lu “Beş Parmak”, gösterildiği bütün ülkelerde büyük bir ilgiyle karşılanmasının yanısıra, bu kenti set olarak kullanan ilk büyük uluslararası yapım olarak da sinema tarihine geçecekti. Öte yandan, Mankiewicz de Türk yetkililerden büyük yardım gördüğü filminin gösterime girdiği dönemde, kendisine ülkemizde sergilenen içten konukseverliği unutmuyor ve yapıtının kapanış sahnesine “Bu film, Türkiye Cumhuriyeti devleti ve halkının olağanüstü destekleri olmadan asla çekilemezdi” ibaresini ekliyordu.

1960'lı yıllar, yabancı sinemacıların Türkiye'ye yönelik ilgisinin tam anlamıyla doruk noktaya ulaştığı verimli bir dönem oldu. 007-James Bond tutkunları arasında yapılan çeşitli anketlerde, şimdiye kadar sinemaya uyarlanmış 21 Bond serüveni arasında açık ara en beğenilen bölüm olarak belleklerde yer eden “Rusya'dan Sevgilerle”, bir grup hırsızın Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki ünlü “Zümrütlü Hançer”i çalma girişimini anlatan ve ülkemizi neredeyse her karesiyle bir masallar ülkesi kıvamında sunarak Türkiye'nin dünya çapında pozitif reklamını yapan “Topkapı”, Bond benzeri bir Avrupalı ajan kahraman olan Ken Clark'ın “İstanbul'da Öfke”si, casusların cirit attığı bir İstanbul atmosferinde geçen “İstanbul Ekspresi” ve nihayet ülkemizde o gün bugündür çekilmiş en büyük bütçeli dış yapım olarak nam salan “Paralı Askerler” hep bu hareketli dönemin ürünleriydi. Saydığımız örneklerden sonuncusunun Türk sineması açısından da özel bir önemi var; çünkü “Paralı Askerler” sayesinde Türk aktörleri Türkiye'de çekilen yabancı filmlerde figürasyon düzeyinde roller üstlenmekten kurtuluyor ve Charles Bronson ile Tony Curtis gibi iki dünya yıldızının karşısında Fikret Hakan ve Salih Güney gibi o dönemin iki önemli jönü de bir Hollywood üstün yapımında ilk kez başrol oynama fırsatı buluyordu.

Yabancı sinemacıların İstanbul'da film çekme merakları, zaman zaman çekilen film sayısı epeyce azalsa da 1970'ler boyunca kesintiye uğramaksızın sürüp gitti. Bu dönemden akıllardan kalan en önemli çalışma ise 1974 tarihinde Hollywood'un usta yönetmenlerinden Sidney Lumet'i İstanbul'da konuk etmemize vesile olan “Doğu Ekspresi'nde Cinayet”ti.

Güven'in ilginç koleksiyonunda yer alan az bilindik filmlerden biri de Belçikalı yönetmen Marc Didden'in 1985 yapımı “İstanbul”u… Güven, görsellerini topladığı pek çok yapıt gibi bu zor bulunan filmin de oldukça temiz bir DVD kopyasına sahip. Martin ve Willy adlı iki genç ve yoksul serüvencinin “hayâllerinin kenti” olarak nitelendirdikleri İstanbul'a otostop yapa yapa gitme çabalarını anlatan bu hüzünlü filmde, kahramanlarımızdan biri sonunda bu amacına ulaşırken, diğerini ise işlemediği bir suçtan dolayı cezaevinde geçireceği çileli yıllar bekliyor. Amerikan bağımsız sinemasının saygın aktörleri arasında yer alan Brad Dourif'in başrolünde yer aldığı “İstanbul”, çok güçlü bir özlemin simgesi olarak dünyanın bu en önemli metropolünün adını taşıyor taşımasına, fakat işin ilginç yanı İstanbul görüntüsü filmin ancak bir tek yerinde geçiyor. O da final sahnesinde… Kahramanlarımızdan “hedefe ulaşan”ı, yani Willy, Taksim'deki The Marmara Oteli'nin çatısındaki restoranda oturup İstanbul'un minarelerle kaplı silüetine bakarken, elinde tuttuğu bir Avrupa gazetesinde de Martin'in Belçika'da tutuklanışına dair bir haberin yer aldığını görüyoruz. Böylelikle, “İstanbul”, adını taşıdığı ve öyküsünün merkezine oturttuğu büyüleyici bir kenti izleyicisine son karede göstermek gibi bir sürprizle bitiyor.

Güven'in elinde, yabancı sinemacıların İstanbul'da çektikleri diğer filmlere ilişkin daha yığınla belge, bilgi ve malzeme var. O ise mekân darlığından dolayı artık zorlukla muhafaza edebildiği bu benzersiz koleksiyonu yakın bir zamanda gösterişli bir sergi kapsamında yerli ve yabancı sinema meraklılarıyla paylaşabilmenin hayâlini kuruyor. Ancak, yüzlerce parçadan oluşan bu karmaşık malzemenin tasnif edilip bakımdan geçirilerek bir galeride teşhir edilebilecek formata dönüştürülebilmesi için de çok ciddi bir kırtasiye gideri sözkonusu…

“Elimde öyle afişler var ki bunların bazıları, ait olduğu filmin günümüzde yeryüzünde sağlam kalabilmiş tek görseli durumundalar” diyor Güven, “Ve bu türden yorgun, yıpranmış afişlerin, lobi ya da set fotoğraflarının profesyonel koşullarda tek tek taranıp grafik uzmanlarınca özenle rötüşlanması gerekiyor. Ardından hepsinin parlak kuşe kağıtlara çıktıları alınacak ve elde edilen yeni malzemeler standart bir formda çerçevelenecek. Sonrasında da yanlarına teşhir salonunda en az iki dilde -Türkçe ve İngilizce- tanıtım yazıları konulacak. Onbinlerce liralık bir ön hazırlık aşaması sözkonusu. Buna bir de İstanbul'da, tercihen de Beyoğlu'nda, böyle bir sergiye uygun büyüklükteki bir mekânın aylık kirasını eklerseniz, ortaya çıkan mali profil benim bir medya emekçisi olarak tek başına altından kalkamayacağım boyutalar ulaşıyor. Zaten son on yıldır meslekten gelen gelirimin büyük bir bölümünü bunları yabancı koleksiyonerlerden saç saça baş başa satın almaya harcadım. Biriken malzemeyi sergi kriterlerine uygun bir biçimde hazırlamaya mecalim kalmadı.”

Böyle bir sergiyi hayata geçirebilmek için son bir yıldır sponsor arayışı içinde olduğunu da belirten yazar, “Şimdiye kadar hangi kapıları çalmadım ki” diyor ve başlıyor sitemlerini sıralamaya:

“Bir günlük çay-kahve masrafı böyle bir sergiyi en güzel şekilde ortaya çıkartabilecek kişilere, kurumlara, holdinglere başvurdum. Onlara böylesine özgün konseptli bir serginin bir ay boyunca en az çeyrek milyon sinemaseveri galeriye çekeceğini, yazılı basında köşe ya da sayfa sahibi istisnasız bütün sinema yazarlarının, televizyonlarda yayımlanan sinema programlarının bu tür bir etkinliğe coşkuyla destek vereceklerini; sonuçta da eli açık bir sponsorun bu işe yapacağı maddî katkıyı kat be kat geri alacağını ifade etmeye çalıştım. Zaten, biliyorsunuz, kültür ve sanat faaliyetlerine yönelik bu tür sponsorluk harcamaları vergiden de düşülebiliyor. Fakat, parayı İstanbul'un tanıtımından daha fazla seven kimi çevrelere derdimi bir türlü anlatamadım. Oysa ben, halen ulusal bir gazetede çalışan ve başını dahi kaşıyacak vakti bulunmayan bir editör olarak, böyle bir destek söz konusu olduğunda yıllık iznimi bütünüyle bu serginin oluşturulmasına harcamaya hazırdım. Düşünebiliyor musunuz, İstanbul, 2010 yılı için Avrupa'nın kültür başkenti ilan edildi. Ve ben de şahsımdan başka hiç kimsede bulunmayan yüzylerce parçalık bir koleksiyonu bu kapsamda kitlelerle paylaşmak için çırpınıyorum. Ancak, koca kentte buna orta halli bir otomobilin fiyatı kadar maddî destek verebilecek bir tek varlıklı sinemasever çıkmıyor. ”

Bereket versin ki, durum o kadar ümitsiz değil ve Güven'in son bir gayretle kapısını aşındırdığı kurumlardan bazıları projeyle yakından ilgilenmiş. Bu kurumların verdiği sözü gerçeğe dönüştüğü takdirde, sıkı sinemaseverler önümüzdeki günlerde İstanbul'un merkezî galerilerinden birinde tadına doyulmaz lezzette bir sinema sergisini gezme fırsatı bulacaklar. Ve orada, vaktiyle İstanbul'a çekilmiş, belki de çoğunun adını dahi hayatları boyunca duymadıkları gerçek bir “kayıp filmler hazinesi”yle karşılaşacaklar.

(İstanbul, aşağıda adları sıralanan filmlerin bazılarında uzun, bazılarında da kısa süreli olarak öykünün geçtiği mekân konumundadır.)

1) BEŞ PARMAK / Five Fingers, 1952 (Yönetmen: Joseph L. Mankiewicz, Oynayanlar: James Mason, Danielle Darrieux)

2) İSTANBUL / Istanbul, 1957 (Yönetmen: Joseph Pevney, Oynayanlar: Errol Flynn, Cornell Borchers)

3) 007-RUSYA'DAN SEVGİLERLE / From Russia with Love, 1963 (Yönetmen: Terence Young, Oynayanlar: Sean Connery, Daniela Bianchi, Robert Shaw)

4) TOPKAPI / Topkapi, 1964 (Yönetmen: Jules Dassin, Oynayanlar: Melina Mercouri, Peter Ustinov, Maximilian Schell)

5) PARALI ASKERLER / You Can't Win 'em All, 1970 (Yönetmen: Peter Collinson, Oynayanlar: Charles Bronson, Tony Curtis, Fikret Hakan, Salih Güney)

6) DOĞU EKSPRESİ'NDE CİNAYET / Murder on the Orient Express, 1974 (Yönetmen: Sidney Lumet, Oynayanlar: Sean Connery, Albert Finney, Vanessa Redgrave)

7) 007-DÜNYA YETMEZ / The World is not Enough, 1999 (Yönetmen: Michael Apted, Oynayanlar: Pierce Brosnan, Sophie Marceau, Robert Carlyle)

8) TESADÜFİ AJAN / Accidental Spy, 2002 (Yönetmen: Teddy Chen, Oynayanlar: Jackie Chan, Min Kim, Vivian Hsu)

9) BAY İBRAHİM VE KUR'AN ÇİÇEKLERİ / Monsieur İbrahim et les fleurs du Coran, 2003 (Yönetmen: François Dupeyron, Oynayanlar: Omar Sharif, Pierre Boulanger)

10) BÜYÜK YOLCULUK / Le Grande Voyage, 2004 (Yönetmen: İsmael Ferroukhi, Oynayanlar: Nicholas Cazale, Mohamed Majd, Jacky Nercessian)