Yenilen hegemon güreşe doymaz!

ABD''nin gerçekten savaşı kaybediyor olduğunu görmek uzun sürmedi. Şu an itibariyle savaşı kaybettiği açık. Bush Irak''ta tam anlamıyla çuvalladı.

Irak kan gölüne döndü ama Amerika pes etmiyor. Tam aksine, Bush yönetimi makyaj tazeleyerek Irak''taki kan ve şiddeti tırmandırmaya niyetli. Kasım ayında Cumhuriyetçi parti Amerikan ara seçimlerini kaybedince, birçok kimse Bush''un biraz yumuşayıp geri adım atacağını düşünmüştü. Immanuel Wallerstein, 15 Kasım tarihli yorumunda (http://www.binghamton.edu/fbc/197-tr.htm) George Bush''un « büyük oynayan bir kumarbaz » olduğunu söylüyordu : « Büyük oynayan kumarbazlar kaybederlerse kayıpları da büyük olur. George Bush''un Irak''ta da ABD''de de kaybı büyük oldu. » Wallerstein''in muhasebesi kısaca şöyleydi :

ABD 2003''te Irak''a saldırdığında askeri güç olarak üstün gelmesine rağmen savaşı kaybetme ihtimali yok değildi. ABD''nin gerçekten savaşı kaybediyor olduğunu görmek uzun sürmedi. Şu an itibariyle savaşı kaybettiği açıktır. Irak''ta ABD''nin amacı istikrarlı, dost ve aynı zamanda ABD üslerine izin verecek bir hükümeti iktidara getirmektir. Bugün bu hükümetin istikrarlı olsa dahi dostça olmayacağı ortadadır. Ya da dostça olsa da istikrarlı olamayacağı…

Bush Irak''ta tam anlamıyla çuvalladı. Bazıları Irak''ın üç parçaya bölüneceğini söylüyor. Bu gerçekçi bir fikir değildir. Ne Türkiye ne de İran bağımsız bir Kürdistan''ı hoş görecektir ve Kürtler için komşularıyla savaşmaktansa şu anki fiili özerklikleri daha tercih edilir bir durumdur. Şiilerin büyük çoğunluğu ayrı bir devlet istememektedir. Bir kere, birleşik bir Irak''a az çok hakim olabiliyorlarken neden bir Şii-istan istesinler?

ABD''nin Irak''tan minimum kayıp ve minimum politik hasarla ayrılabilmesi için iki yol vardır. İşe yarayabilecek bir yol, İran''a Irak''taki çatışmayı bastırmada arabuluculuk teklif etmektir. Alternatif olarak işe yarayacak başka bir yol ise, Şiilerin El-Sadr grubu ve Sünni direnişinin Amerikan karşıtı bir platformda güçlerini birleştirmeleri ve ABD''den çekilmesini “kibarca” istemeleridir. Seçeneklerin hiçbiri Bush veya ABD meclisinin hoşuna gidecek cinsten değil. Fakat bu iki seçenek bu aşamada ABD için muhtemelen en iyisidir.

Kesin olan bir şey 2008''deki seçimlere yaklaştıkça Irak''ta ABD askeri kalmayacağıdır. Seçmenler ve ordu 2006 seçimlerinde bunu ortaya koymuştur. Tabii ki herkes birbirini suçlayacak. Cumhuriyetçiler arasında 2006 seçimlerinin kimin kaybettiğine ve Demokratlarla Cumhuriyetçiler arasında Irak''ı kimin kaybettiğine dair birbirini suçlayan tartışmalar yaşanacak. Fakat herkesin mutabık olduğu bir kelime olacak: “Kaybettik!”

Wallerstein''in tahlilinde katılmadığımız noktalar olabilir. Fakat bir bütün olarak ele alındığında, dünya sisteminin hegemonik gücünün sınırlarını ve çaresizliğini çok güzel resmediyor. ABD''nin, Soğuk Savaş sonrası dönemde yeterli randımanı alamadığını düşündüğü Türkiye''yi neredeyse gözden çıkarmak üzere olduğu bir dönemden geçerken; Türklerin de neleri gözden çıkarmak zorunda olduklarının iyi bir muhasebesini yapmaları gerekmez mi?

YurttaŞlIk Yerİne MedenİyettaŞlIk

Soğuk Savaş, iki dev(let)in ideolojik karşıtlık görüntüsü altındaki derin çıkar birliğine dayanıyordu. Devlerden birinin düşüşü, bildiğimiz dünyanın temel örgütleyici gerilimini ve bu gerilimin dünyaya verdiği anlamı yok etti. Diğer dev ayakta kalabilmek için gerilimi başka bir alana taşımak zorundaydı. Böylece toplumsal analiz için, Beyaz Adamın “medenileştirme misyonu”nu keşfettiği 19. yüzyıldan bu yana sosyal bilimlerde marjinal bir hayat yaşayan bir kavram tezgaha sürüldü: Medeniyet. Bundan sonraki gerilim, medeniyetlerarası bir gerilim olacaktı. Soğuk Savaş''ın eko-politik ontolojisi yerini salt politik bir ontolojiye bırakıyor; hegemonya gerçekliğinin yerini ise imparatorluk projesi alıyordu.

Mevcut tek-medeniyetçi (bu ister Batı medeniyeti, ister bazı Asya toplumlarını da içerecek Kapitalist medeniyet olsun) anlayışın devamı, kaçınılmaz olarak yeni bir paylaşım savaşına yol açacaktır. Ancak, nükleer teknolojideki muazzam gelişme göz önüne alınırsa, Üçüncü Dünya Savaşı, böyle bir savaşı kazanacak (?) olanın bile pek işine yaramayacaktır. Gerçekte karşımızda iki alternatif vardır: Küresel katliam yahut küresel dayanışma.

Tercihimiz ikincisi olacaksa, her medeniyet öncelikle kendi “dilini” konuşmalı, ama başka medeniyetlerin dilini (“düşünme ve inanma tarzını”) hem kabul etmeli, hem de anlamaya çalışmalıdır. Sadece diyalog değil, mültilog. Kimseye materyalist/ateist olmadığı için “feodal kültürlü” denememeli; dinin toplumsal düzene olumlu katkısı “piyasalara aykırılık” gerekçesiyle engellenememelidir. Kapitalist sistem küreselleşmiş, fakat paylaşım esasları bakımından 19. yüzyıl başlarındaki ulusal kapitalist sistemlerin yapısına dönülmüştür. Toplumsal sistem içindeki bireylerin büyük kısmı, sistemin nimetlerinden dışlanmaktadır. Metafizik boyutu bir yana, dinin temel toplumsal işlevi dışlamaları ortadan kaldırmaktır. Dışlayıcı zihniyeti yok etmektir.

Dışlananların, bir bakıma hakiki küresel sivil toplumun elinde üç temel silah vardır: Ulusal devlet, ulusüstü kurumlar ve nihayet cemaatler (moda ifadeyle, sivil toplum örgütleri). Şurası açık: Yeni bir dünya düzenimiz olacaksa, uzun vadede uluslararası (yani devletlerarası) bir düzen olmayacaktır bu. Medeniyetler arası bir düzen olacaktır. Yurttaşlığın (citizenship) yerini medeniyettaşlık (civilizationship) alacaktır.

Her medeniyet camiası kendi millî devletlerine de sahip çıkacaktır elbet. Fakat bunu millî devletler pek matah bir şey oldukları için değil, onları emperyal projelerin aracı haline gelmekten kurtarmak için yapacaklardır. Millî devletler de ayakta kalmak için doğrusu ya emperyal projelere hizmet edecek, yahut (bugüne değin baskı altında tuttukları) kendi toplumsal dinamiklerini harekete geçirmek suretiyle güç kazanacaklardır.

MİT müsteşarının meşhur demecine küçük bir katkıyla noktalayalım: Millî devletler, transnasyonel görünümlü terörü kendi milletlerinin irade ve işbirliği ile yenebilirler; o terörü besleyen yeni emperyal güçlerin lütuflarıyla değil.