TR
EN
AR
FR
RU
UR
Kosova bunalımı ve Türkiye II
B
alkanlarSoğuk savaş süresince batı bloku içinde yer aldığı için Yugoslavya ile dengeli politikalar izlemeye çalışan Yunanistan soğuk savaş sonrasında Sırbistan'a yaklaşmış ve bu ülke ile özellikle Arnavutluk ve Makedonya'yı ortak bir şekilde denetlemeye dayalı politikalar geliştirmeye çalışmıştır.
Yugoslavya'dan kopan Slovenya ve Hırvatistan Balkan ülkeleri olmaktan uzaklaşarak İtalya ve Almanya'ya yaklaşan Orta Avrupa ve Adriyatik ülkeleri olma yoluna girmişler ve bu anlamda Avusturya ve Macaristan'a benzer bir konuma yönelmişlerdir. Romanya, Tuna havzasının getirdiği avantajla güneye yönelik bir Balkan politikasından çok, Orta Avrupa ile Karadeniz arasındaki köprü rolünü önceleyen bir politika geliştirmeye başlamıştır. Türkiye ise bir taraftan bölge-içi bunalımlarla hazırlıksız bir şekilde karşı karşıya kalırken aslında kendi tarihi ile yüzleşme zorunluluğu içine girmiş; diğer taraftan da bölge içindeki dengelerin çekim alanından uzaklaşmamaya çalışmıştır.
Bu şartlar bazı tabii ittifaklarla birlikte değişen şartlara uyum sağlayan geçici ve esnek uzlaşma alanlarını da beraberinde getirmiştir. Tabii ittifak ilişkileri içinde özellikle Makedonya ve Arnavutluk politikalarında büyük ölçüde anlaşma içinde olan Sırbistan ve Yunanistan arasındaki ittifak ile, kaderlerini tarihi bir insiyak ile Türkiye'nin bölgedeki ağırlığına bağlı gören ve hem Sırbistan hem de Yunanistan ile ihtilaflı ilişkiler içinde olan Bosna, Arnavutluk ve Türkiye arasındaki ittifak zikredilebilir. Sırbistan ile yaşadığı uzun savaş ve Dayton anlaşmasının Bosna'da Hırvatlar ve Boşnaklar arasında öngördüğü federatif yapı dolayısıyla ikinci gruba yakın bir politika içinde gözüken Hırvatistan yine de çatışmanın Bosna'ya yansımaması durumunda bunalımın seyrine göre değişen esnek bir tarafsızlık içinde olmayı tercih edecektir.
En çok Makedonya etkilenecek
Kosova bunalımının yayılmasının en çok etkileyeceği ülkelerin başında gelen Makedonya ayni zamanda Balkan meselesinin düğüm noktasını oluşturmaktadır. Bağımsızlığına ve ülke bütünlüğüne karşı hem Sırbistan, hem Yunanistan hem de Bulgaristan'dan kaynaklanan baskılar karşısında kalan Makedonya bir taraftan da ülke nüfusunun takriben yansını oluşturan Arnavutlara karşı bir ayrımcılık politikası izlemektedir. Bu da Makedonya'yı bölgesel dengelerin ve gücün kayış istikametine doğru tavır almaya sevketmektedir. Makedonya ve Batı Trakya konusunda Sırbistan ve Yunanistan ile ciddi çelişkileri olan ve her iki bölgede de tarihi hak iddiası taşıyan Bulgaristan bu konularda Türkiye'ye yakın görünmektedir. Ancak ülkedeki Türk azınlığın varlığı dolayısıyla geçmişte yaşanan sıkıntılar hatırdan çıkarılmamalıdır. Bulgaristan değişen dengelere göre geçici de olsa Sırp-Yunan ittifakına yakın bir politika takip edebilir ki, bu durum Bulgaristan'ın bölgesel rolüne kritik bir konum kazandırmaktadır.
Romanya ise, bunalıma doğrudan taraf durumunda olmadığı için ekonomik çıkarlarını önceleyen bir tavır belirleyecektir.
Ancak güneydeki etnik çatışma kuzeye doğru yayılır ve Transilvanya'daki Macar azınlığı da hareketlendirirse ve bu hareketlenme Sırbistan'ın Voyvodina bölgesindeki Macar azınlıkla paralel bir şekilde gelişirse muhtemel bir Sırp-Romen yakınlaşması sözkonusu olabilir ki, durum özellikle Tuna'nın seyir güvenliğini doğrudan etkileyeceği için Balkanlar probleminin Orta Avrupa'ya doğru kaymasına yol açabilir. Ancak Macaristan'ın AB'nin ilk beş aday ülkesi, Bulgaristan ve Romanya'nın ise ikinci beş aday ülkesi arasında yer alması böylesi bir çatışmanın bu ölçekte yayılmasını ve bu ülkelerin sert bir tavır içine girmesini engelleyecektir. Bütün bu bölgesel dengeler içinde Kosova Makedonya ile birlikte Balkanların kilidi konumundadır. Bosna'daki bunalımın bölgeye yayılmamasının faturası 250000 canla Boşnaklara ödettirilmiştir. Ancak. Kosova-merkezli bir bunalımın, böylesi bir fatura ile bile, bölgeye yayılmasını engellemek çok güçtür. Bölgede çıkabilecek yaygın bir Balkan Savaşı'nın bütün taraflara önemli yıkımlar getireceği muhakkakdır; böylesi bir savaşın en karlı görünen tarafı bile bir Pirus zaferi kazanmış olacaktır. Ancak bu noktada en riskli taraflar, askeri, siyasi, ekonomik ve teknolojik açıdan ya bir iç egemenlik ya da dış güvenlik sancısı çeken Bosna, Arnavutluk, Sancak ve Kosova gibi Osmanlı bakiyesi unsurlar olacaktır. Bu açıdan dikkatli ve sistemli bir Balkanlar politikası geliştirmek ve bu politikayı değişen şartlara uyum gösterecek bir esneklikte tutmak büyük bir önem taşımaktadır.
Türkiye açısından değişmeyen stratejik unsur
Bu politikanın ana esaslarını şu şekilde belirlemek mümkündür:
* Balkanlardaki kaygan ve değişken bölgesel ilişkiler arasında Türkiye açısından değişmeyen en önemli stratejik öncelik ve unsur, Osmanlı bakiyesi olan ve kendi kaderlerini Türkiye'nin bölgesel gücüne ve ağırlığına endeksleyen toplumların kendi bölgelerinde kalarak güvenliklerini temin etme meselesidir. Bu durum Türkiye için sadece yerine getirilmesi gereken bir mesuliyet ve yük değil, ayni zamanda Balkanlardaki etkinlik alanı oluşturmanın en önemli aracıdır. Kuzeybatı istikametinden başlayarak Bihaç-Orta Bosna-Doğu Bosna-Sancak-Kosova-Arnavutluk-Makedonya-Kırcaali-Batı Trakya hattı ile Doğu Trakya'ya ulaşan kuşak Türkiye açısından Balkan jeopolitiğinin ve jeokültürünün hayat daman niteliğindedir. Dikkat edilirse Sırplar Bosna savaşında bu hat üzerindeki bağlantıları kesme hedefine yönelmişler ve bir taraftan Doğu Bosna'yı işgal ederek Orta Bosna ile Sancak ve Kosova arasındaki irtibatı koparmışlar, diğer taraftan Bihac'ı kuşatma altında tutulan bir ada şeklinde izole etmeye çalışmışlardır. Savaşın daha sonraki dönemlerinde Bihaç ile Orta Bosna arasındaki irtibat tekrar kurulurken, Doğu Bosna'daki etnik temizlik harekatı Sancak ile Bosna arasındaki irtibatı tamamıyla yok etmiştir.
Bügün çatışmaların Kosova'da özellikle bölgenin özellikle kuzeyde Sancak ve batıda Arnavutluk irtibat noktalarında yoğunlaşması da bir tesadüf değildir. Kosova bu kuşağın Boşnak nüfusun çoğunlukta olduğu Bosna-Sancak ekseni ile Arnavut nüfusun çoğunlukta olduğu Makedonya-Arnavutluk ekseni arasındaki irtibatın merkezi coğrafyasını oluşturmaktadır. Kosova'nın tasfiyesi kuzeydeki Boşnak unsuru bir Orta Avrupa azınlığı haline dönüştürürken, Arnavutları Balkanlara yayılan emik bir grup olmaktan çıkarıp Adriyatiğe sıkışmış bir topluluk haline getirecektir. Bu fiilen kendini Türkiye ile kader birliği içinde gören unsurların birbirinden koparılarak marjinalleştirilmesi suretiyle Osmanlı bakiyesinin tümüyle tasfiyesinin son halkası anlamına gelecektir. Bu kuşakta yaşayan toplulukların iç güvenliklerinin sağlanması, kültürel varlıklarının muhafazası, ekonomik ve sosyal altyapılarının güçlendirilmesi, kuşak üzerindeki topluluklar arasındaki iletişimin artırılarak sürdürülmesi Türkiye'yi bölgede hem barış hem de gerginlik konjunktüründe güçlük kılacaktır. Aksi takdirde bu kuşağın demografik olarak çözülmesi ve tasfiye edilmesi Türkiye'nin Balkanlar'daki etkinliğinin büyük ölçüde azalmasına yol açacaktır.
*Türkiye'nin bu stratejik hedefe ulaşabilmesi küresel ve bölgesel dengeleri gözetmesine bağlıdır. Türkiye'yi diğer Balkan ülkelerinden farklılaştıran ve önemli bir stratejik avantaj sağlayan en temel özellik, Türkiye'nin ayni zamanda bir Ortadoğu, Doğu Akdeniz ve Kafkasya ülkesi olmasıdır. Başka hiç bir Balkan ülkesi bu denli çok yönlü bir dış politika alanına sahip değildir. Yazımızın dünkü bölümünde de vurguladığımız gibi, bugün bu bölgesel alanlar arasında bir karşılıklı bağımlılık ilişkisi vardır ve bunu manevra alanını sürekli genişletmeye dayanan esnek bir dış politika anlayışı ile en iyi kullanabilecek olan ülke Türkiye'dir. İyi değerlendirildiğinde büyük avantajlar sağlayacak olan bu bölgelerarası bağımlılık ilişkisi, iki ucu keskin kılıç gibi, iyi kullanılamadığı zaman ciddi riskler de üretebilir. Balkanlar ve Ortadoğu'nun kesiştiği bir alan olan Doğu Akdeniz ve Kıbrıs meselesi bu bölgelerdeki zaaflardan en doğrudan etkilenebilecek dış politika alanlarıdır. Türkiye bu bölgelerle ilgili politikalar arasındaki koordinasyonu sürekli takip edecek bir yakın havza stratejisi geliştirmek zorundadır.
*Bölgelerarası bağımlılık ilişkisinde küresel güçleri ve dengeleri gözetmesi gereken Türkiye Balkanlara yönelik politikada da bölge-içi dengeleri sürekli takip eden aktif ve etkin bir diplomasi geliştirmek zorundadır. Bölgede Kosova eksenli olarak içice geçen üç halkadan bahsetmek mümkündür. Birinci halka Kosova (dolayısıyla Sırbistan)- Arnavutluk ve Makedonya'dan oluşan iç halkadır ki, burada Arnavut etnik kimliğinin bölünmesinden kaynaklanan çelişkiler ağırlık taşımaktadır. İkinci halka, Yunanistan, Yugoslavya (genişletilmiş Sırbistan) Bulgaristan, Türkiye ve Bosna Hersek'ten oluşmakta ve bunalımın yayılmasındaki ilk doğrudan müdahil ülkeleri kapsamaktadır. Üçüncüsü ise bu iç iki kuşataki dengeleri etkileyebilecek olan ülkeleri kapsamaktadır ki, bunlar Bosna'ya müdahil olabilecek Hırvatistan, Voyvodina bölgesine müdahil olabilecek olan Macaristan ve sahip olduğu coğrafi konumla bütün bu dengeleri etkileyebilecek olan Romanya'dır. Bu üç halka ile ilgili olarak da koordineli bir diplomasi uygulamak gerekmektedir.
Arnavutluk güçlendirilmeli
Bu çerçevede birinci halka içindeki dengelerin Türkiye açısından en önemli önceliği Arnavutluk'un her açıdan güçlü bir yapıya kavuşturulması ve bu ülke ile Balkanlara yönelik en kapsamlı işbirliği çabasının yürütülmesidir. Bu konuda ortaya çıkacak zaaflar Yunanistan ve İtalya'nın Arnavutluk üzerindeki etkisinin Türkiye aleyhine artması sonucunu doğuracaktır. Son banker krizinde Türkiye'nin yeterince süratli ve etkin bir destek sağlayamaması Yunanistan'a önemli bir alan açmıştır. Kosova krizinin ilk günlerinde Arnavutluk başbakanının Yunanistan'dan arabuluculuk talebinde bulunması bu konuda alarm niteliği taşımaktadır.
*Bu birinci halkanın en hassas noktası ise Makedonya-Arnavutluk ilişkileridir. Makedonya'da yaşayan Arnavutlann karşı karşıya kaldığı problemler dolayısıyla sürekli gerilen bu ilişkinin kopması diğer ülkelerin bu iki ülke üzerindeki baskılannı artırması sonucunu doğuracaktır. Türkiye her iki ülke nezdindeki ilişkileri yoğunlaştırarak bir taraftan ikili ilişkilerin iyileştirilmesine çalışırken, diğer taraftan Makedonya'daki Arnavutların en tabii vatandaşlık haklarını en etkin bir şekilde kullanabilmeleri için ikna edici bir rol üstlenmelidir. Bu çerçevede Sırbistan, Yunanistan ve Bulgaristan tarafından baskı altında tutulan Makedonya devletinin varlığının ülkenin takriben yansını oluşturan Arnavutlarla birlikte korunabileceği anlatılmalıdır.
*İkinci halkada yer alan ülkelerin iç ittifak arayışları sürekli karşı ittifaklarla dengelenmek zorundadır. Burada en temel husus Bulgaristan'ın Sırp-Yunan ittifakına yönelerek Türkiye-karşıtı bölgesel bir ittifakın oluşmasının önüne geçmektir. Muhtemel bir Sırp-Yunan-Bulgar bloku Türkiye'nin bölgedeki hayat daman olan stratejik kuşak üzerindeki baskıların artmasına, Makedonya'nın dağılmasına ve Türkiye'nin Bosna ve Arnavutluk ile ilişkilerinin fiilen kopmasına yol açar. Bunun için de Bulgaristanla ilişkiler hem ikili hem de çok yönlü zeminde geliştirilmeli; hatta mümkünse Balkanlarla ilgili problemleri izleyecek iki taraflı bir komisyon oluşturulması sağlanarak Bulgaristan'ın nabzı sürekli olarak tutulmalıdır.
*Üçüncü halkada yer alan Romanya, Macaristan, Slovenya ve Hırvatistan gibi ülkelerle temaslar artırılmalıdır. Özellikle Romanya ile zaten çok iyi durumda olan ekonomik ilişkiler daha da yaygınlaştınlmalı ve muhtemel bir Balkan krizinde Romanya ve Tuna üzerinden geçen ulaşım hattı açık tutulmalıdır.
Balkan zirvesi şansı
*Türkiye bu iç çelişkilerin ve risklerin farkında olmakla birlikte bölgeyi tümüyle kuşatan politikalara ağırlık vemıelidir. Bu seneki Balkan zirvesinin Türkiye'de yapılacak olması büyük bir şanstır. Türkiye, Kosova bunalımının yayılma tehlikesi göstermesi durumunda, zirveyi daha erken bir tarihte toplamak üzere temaslara başlamalıdır.
*Bu zirvede bunalım çözümü ile ilgili acil tedbirler dışında Balkan bölgesinin tümüne yönelik ortak projeler üretilmelidir. Mesela Bosna'da yaşanan kültür katliamından sonra küçük ölçekli bir Balkan UNESCO'su oluşturularak bölgenin kültürel dokusunun ortak bir şekilde korunması gündeme getirilmelidir; çünkü bu kültür tasfiyesinden en büyük zaran Osmanlı-Türk mirası görmektedir. Yine Balkan ülkeleri bünyesindeki farklı kültürle sahip etnik topluluklann kültür ve eğitim haklannın sağlanması için ortak bir çalışma teklif edilebilir, böylesi bir mutabakat özellikle Kosova ve Batı Trakya için uygun bir zemin oluşturabilir.
*Bölge içindeki gerilimi düşürmek ve ortak çıkar alanları oluşturmak için ekonomi ağırlıklı projeler üretilmelidir. Bir ara gündeme gelen Balkan otoyolu gibi projeler dışında KEİ'nin de devreye girebileceği daha geniş ölçekli yatınmlara öncülük yapılabilir. Özetle, Türkiye, Kosova'daki Sırp katliamı ile birlikte tekrar gündeme gelen Balkanlar ile ilgili stratejiyi, bunalımdan bunalıma hatırlanan ve revize edilen bir dış politika meselesi olmaktan çıkarmalı ve uzun dönemli projeksiyonlara ayak uydurabilecek bir takım temel önceliklere ve ilkelere göre yeniden belirlemelidir. Yeni Bosnaların ve Kosovaların yaşanması herşeyden önce böylesi bir dış politika vizyonu ile engellenebilir.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.