"Müslüman ülke..."

Gerek bölgenin yeni stratejik yapılanmasında, gerekse Türkiye-AB ilişkilerinde, neyin ne anlama geldiğini kavramak için her alanın sorularla açılması gerekiyor. Bunlardan biri de Türkiye''ye yönelik "Müslüman ülke" tanımlamasıdır. ABD Başkanı Clinton, Türkiye''ye ilişkin son değerlendirmelerinde, "demokratik Müslüman ve Avrupa ile bütünleşmiş bir Türkiye''nin 21''inci yüzyılda bölgede çok belirleyici roller üstlenebileceği"ni vurguladı. Türkiye-AB ilişkilerinde de, "AB bünyesine giren tek Müslüman ülke" olarak Türkiye''nin özel konumuna dikkat çekildi. Burada anahtar ifadenin "Müslüman ülke" tanımlaması olduğunda şüphe yok. Yani birileri, Türkiye''nin "Müslüman ülke" olmasını önemsiyor. Türkiye''nin bu özelliğine bu kadar stratejik bir anlam yüklendiğine göre, "Müslümanlığımız"ın kim tarafından neden önem taşıdığını anlamamız gerekmiyor mu? Ayrıca "Müslüman ülke" tanımının nasıl bir çerçeveyi ifade ettiğini bilmek zaruri değil mi? İşte öncelikle bu konunun sorularla açılması lâzımdır. Onun için soralım:

- Türkiye''nin "Müslüman ülke" olması, ABD ve AB tarafından hangi stratejik değerlendirme çerçevesinde anlamlı bulunmaktadır? Yada şöyle bir soru: "Müslüman ülke" tanımlaması, gerçekten stratejik bir değerlendirmenin ürünü müdür, yoksa Müslüman bir toplumdaki dirençleri kırabilmek için geliştirilmiş sıradan bir "halkla ilişkiler" çalışması mıdır?

Türkiye''nin Müslümanlığı, uzun süre Avrupa muhitlerinde "bütünleşmenin önündeki başlıca engel" gibi algılanmıştı. Avrupa ülkeleri, bünyelerinde işçi olarak yer alan Türk Müslümanların içinde bulundukları toplumla "entegrasyon-bütünleşme-uyum" probleminden yakınmışlardı. Halen de, özellikle Hristiyan demokrat muhitler Avrupa Parlamentosu''nda bu tür itirazları seslendiriyor. Bununla birlikte Amerika''nın öncülük ettiği bir iç değerlendirme süreci yaşandı ve Türkiye''nin Müslümanlığı "sakınca" oluşturmanın ötesinde, bir "zenginlik" olarak görülmeye başlandı. O iç değerlendirmenin unsurları nelerdir? Türkiye''nin Müslümanlığı, Amerika ve Avrupa için hangi yönüyle önemlidir? Bu değerlendirmenin, Kuzey-Batı Afrika''dan, Balkanlar''dan Çin Seddi''ne kadar uzanan İslâm coğrafyasının staretjik tanzimini ilgilendirdiği açık olduğuna göre bütün bu stratejinin nirengi noktaları nedir?

Bu konunun ikinci boyutu şu soruyla ilgilidir: Acaba Avrupa için artık uzun vadede de olsa bir "entegrasyon" kaygısı söz konusu değil midir? Avrupa Türkiye''nin uzun vadede ister istemez "Avrupa değerleri" ile bütünleşeceğinden emin midir? (Gerçek şu ki, Avrupa''daki ikinci-üçüncü gurbetçi nesillerinde çok ciddi bir kimlik problemi yaşanmaktadır) Yoksa artık kaçınılmaz olan "çok kültürlülük" çerçevesinde Müslüman bir toplumla pekâlâ birlikte yaşanabileceği kararına mı varılmıştır? Yoksa, hakim-başat kültür Avrupa değerleri olduktan sonra, İslâm kültürünün bir "etnografik malzeme" olarak sadece Batı kültürüne zenginlik katacağı mı düşünülmüştür?

Tabiî, burada bir başka soru daha vardır: Acaba ABD ve AB açısından "Müslüman Türkiye" ifadesi nasıl bir Müslümanlığı öngörmektedir? Batı''nın değerlendirmesinde "farklı İslâm"lara farklı tavırlar geliştirildiği bilinmektedir. "Müsamaha edilir İslâmlar" vardır Batı''nın güç odakları için, "tehdit-terör boyutunda algılanan İslâmlar" vardır. Batı, Türkiye''nin Müslümanlığının hangi noktada, hangi yasal düzenlemelerle tutulmasını öngörmektedir ve bu yaklaşım, özgürlükler-insan hakları sorununu hangi çerçeveye oturtmayı gerektirecektir? Yani, toplumu "Müsamaha edilebilir İslâm"a mecbur etmek için, gene bir "inanç özgürlüğü sorunu" ortaya çıkmayacak mıdır?

-Türkiye''nin "Müslüman ülke" olarak önemsenmesi, elbette ki büyük İslâm coğrafyası içindeki konumu sebebiyledir. O zaman, İslâm ortak paydasında buluşan ama ülke yapıları itibariyle çok renkli olan bu coğrafyanın değerlendirmeleri de büyük önem kazanıyor. O halde "Bu coğrafyada Türkiye''nin Müslüman ülke statüsü ve Avrupa ile bütünleşmesi nasıl algılanıyor?" sorusu hayati sorudur. Amerika''nın, bölge üzerinde uzunca bir süredir çalıştığı (Malta, Casablanka, Şarm -el Şeyh toplantıları) ve belirli bir stratejik konsept içinde yakınlaşmalar sağladığı biliniyor. Ama tüm bu coğrafyada, hakim yapılarla halkların ilişkisinde sancı vardır. Yönetimler diken üstündedir. Yani bugünkü yönetimlerin bakışı ile, (eğer Amerika tüm zamanların yönetimlerini belirleme gibi bir mutlak iktidara sahip değilse) yarınkiler arasında ciddi değerlendirme farkları oluşabilir. O bakımdan, bu büyük coğrafyanın, Türkiye''nin ve ABD-AB''nin stratejik perspektiflerinin uyumu gibi bir sorun ortada duruyor.

-Konunun elbet en önemli bölümü Batı''dan gelen bu "Müslüman ülke" tanımlamasını bizzat Türkiye''nin ve sade Müslümanın nasıl okuduğu ile ilgilidir. Nasıl okuyoruz bu tanımlamayı? Bunu yarınki yazımızda enine boyuna sorgulamaya çalışacağız.