Damlada boğulmak

Özel öz''ü nasıl ele verir? Bu soruyu cevaplayabilmek için, özün elime bıraktıklarıyla yetinmek ve kendisini değil, kendisine ilişkin olanları tanımakla işe başlamak zorundayım.

Öze özgü olanlar (öz-el-lik''ler) için, evvelemirde iki sıfatı belirgin kılmayı deneyebilirim:

a) nitelik (keyfiyet)

b) nicelik (kemmiyet)

Demek ki bu durumda, karşımda özü ele veren, öze özgü iki ''özellik'' var.

Dış dünyada karşılaştığım bir nesneyi ilkin ''dış duyularım'' aracılığıyla ve pek tabiidir ki duyularımın elverdiği kadarıyla kavrıyorum; ya görüyorum, ya işitiyorum, ya dokunuyorum, ya kokluyor veya tadıyorum.

Duyulur olanların dünyası (âlem-i mahsüsat), hislerimle kavradığım/kavrayabildiğim dünyanın özelliklerinden ibaretse şayet, o hâlde bu dünyayı, bu dünyayla temas ettiğim ölçüde tanımış oluyorum.

Hangi ölçüde?

Elbette, ilkin, duyularımın temas edebildiği ölçüde.

Öz, kendisine özgü olanları, dış duyulara temas ettikleri kadarıyla açığa vuruyor ve ben de bu özellikleri ''nitelik'' olarak adlandırıyorsam, onları öğrenmek amacıyla her defasında nesnenin kendisine ''Nasıl?'' sorusunu yöneltmiş olduğumu da fark ve kabul etmeliyim.

Bir ara-soru:

''Nasıl?'' sorusunun cevabı sadedinde elimde biriken bu ''özellikler'' (keyfiyet) aracılığıyla bilgimin nesnesini tavsif ve tarif ettiğimde, acaba ''gördüğüm'' ile “görünen(in kendisi)” arasındaki mesafeyi ''kapanmış'' sayabilir miyim?

Hiç boşa zahmet etmemeli, bu mesafe hiç kapanmayacak ve görünen, ister istemez benim onu gördüğümden hep daha uzakta kalmayı sürdürecektir. Daha farklı bir deyişle, şeyler, bana renklerini, kokularını, tatlarını, vs. verecekler ama —verdiklerinin kesinliği bir yana— o şeylerin özü, kendisine yaklaşmayı her deneyişimde usulca bir adım daha geriye çekilmeyi becerecektir.

Bilenler bilir, “Tabiat nedir?” diye sormaz Şeyh-i Ekber hazretleri. Bilâkis “Kimdir Tabiat?” diye sorar; mecazen değil, hakikaten sorar; bir failden, bir eyleyenden, idrak edildiği kadar idrak de eden, edebilen bir canlıdan söz açmayı hakikatin bilgisine daha muvafık bulur.

Demek ki özü, aslâ mumun yaydığı ışığın (dış duyuların) sınırları dahilinde bulamayacağım. O her daim ışığın sınırları dışında; yani mumun dibinde ikamet edecek ve alev, ne zaman suya yaklaşsa, çaresiz sönecektir.

İmdi, nitelikleri bırakıp nicelik bahsine gelebiliriz:

Bu özelliklerin kemmî (niceliksel) cihetini; idrak-i hissî, hatta idrak-i hayalî ile değil, idrak-i vehmî ile (yani: imaginatif suretler aracılığıyla) algıladığıma göre, öz''ün, kendisini, pekâlâ aded ve mikdarıyla da ele verdiğini —hem de hiç tereddüt etmeksizin— bir kenara kaydedebilirim. Çünkü nitelikleri vasıtasıyla algıladığım öz''ün, aynı zamanda sayılabilir (aded) ve ölçülebilir (mikdar) bir kılıkla vehmimde taayyün ettiğini de görüyorum.

Sorun şu: Sayılabilenleri bir''e, ölçülebilenleri nokta''ya indirgediğimde, bir''in de, nokta''nın da ''nicelik'' vasfından sıyrılıp çıkıp bir çırpıda birer ''nitelik'' hâline dönüştüğünü farkediyorum.

Niçin?

Çünkü, nicelik ''bölünebilir'', nitelik ise ''bölünemez'' sayılır. Oysa tanım gereği, hem ''bir'' (kıyasî değil, hakikî), hem de ''nokta'', bölünebilir sayılamaz.

Zamanı bir''den, mekân''ı nokta''dan türeten zihnin, özü kendisine indirgeyebileceği zemin en nihayet niteliklerde son buluyorsa, nasıl olur da kişi, sonlu içinde sonsuzu ele geçirebileceğini, sınırlıda sınırsızı kuşatabileceğini vehmedebilir? Öyle ya, ele geçirdiğini zanneden ele geçirilmiş, kuşattığını sanan kuşatılmış iken, hangi baltayla, öz çayı, tam da ortadan ikiye ayrılabilir?

Bütün basitliğine rağmen, özün nasıl çoğaldığına bak! Güya bir''i birleyecek, bir''deki bir''in değil, çokluk''taki bir''in birliğini görecektik? Öz, daha yolun başındayken, kendini çokluk hâlinde ele verdi ve biz de elimizdekine kanıp birliği çoklukta kaybediverdik.

Ey talib! Damlayı (Celâleddin''i) deryada (Şems''te), birliği çoklukta aramayı marifet sanma! Göreceksen, önce deryayı damlada, çokluğu birlikte görmeyi dene. Gark olacaksan, deryada değil, damlada gark ol!

Unutma ki derya, bütün kemâliyle ''zâten'' damlada taayyün ve tahakkuk etmiştir.