Düşüncenin yazgısı: ızdırap

Dünkü yazımızda ''ilim'' (scientias) ile ''hikâye'' (historias) arasındaki derin fark üzerinde durmuş ve bu farkı bir misâlle tebarüz ettirmeye çalışacağımızı vaad etmiştik.

Bu misâlleri, Kayahan Özgül''ün, okunduğu takdirde zengin ''hikâyeler'' (!) bulmakta hiç zorlanılmayacak bir çalışmasından temin edeceğiz: “Divan Yolu''ndan Pera''ya Selâmetle/Modern Türk Şiirine Doğru” (Ankara, 2006)

Sayın Özgül, şöyle diyor:

–“Gelenekli Osmanlı şairi için, şiir söylemek bir meslek değil; iyi bir meslek edinmek, mevkiini renklendirmek ve zenginleştirmek yahut kudretli bir hâmî edinmek için vesiledir. Makam sahiplerine kasîde, hatta dîvan, mesnevî gibi bir eser takdimini caize ve atıyeler; ev, at, meslek, mansıb ihsanı için bir arzıhâl gibi kullanmak, Osmanlı şairinin gelenekli za''fı ve şiirle, sanatkârlıkla telifi zor gibi görünen yanıdır.” (s. 101)

Bu irice yargıların doğruluğunu/yanlışlığını tartışmak niyetinde değiliz. Doğrusu, bu bizim işimiz de değil. En nihayet yazarın şahsî kanaati böyle, üstelik kendince yargısını destekleyecek birçok delili de var. Lâkin Osmanlı şiir ve şairlerinden söz edilirken birdenbire şöyle bir cümleyle karşılaşınca, insanın, “Hoppala, Aristo da şimdi nereden çıktı?” diyesi geliyor:

–“Aristotelesçi nedensellik, ''motus est actus entis in potentia, prout in potentia est'' (Hareket, güçlü bir varlığın güçlü bir varlık olarak eylemidir) cümlesinde toparlanabilir.” (s. 102)

Aristotelesçi nedenselliğin ''hareket'' (kinêsis) tanımında nasıl olup da toparlanabildiğini boş verelim; tanımın Latincesindeki gösterişin hatalı Türkçe çevirideki pespayeliği ve saçmalığı gizleyememiş olmasına da aldırmayalım; yazar ne demeye çalışıyor, şimdilik sadece onu anlamakla yetinelim:

–“Aristoteles''in nedenselliği beş ilkeye bağlanır ki Régnon''un meşhur örneği üzerinden tekrarlayayım:

Bu nedir? Bir heykel (şeklî sebep)

Malzemesi nedir? Mermer (maddî sebep)

Neyi temsil ediyor? Apollon''u (timsalî sebep)

Kim yaptı? Polycletus (fiilî sebep)

Niçin yaptı? Altın bir armağan kazanmak için (nihaî sebep).” (s. 102-103)

Gördünüz mü şimdi de birdenbire karşımıza Régnon çıkıverdi. Olsun, biz yine sükûnetimizi muhafaza edelim; ne Aristo''nun 4''lü tasnifinin bir rahip tarafından 5''e çıkarılmasını umursayalım; ne de sûrî (formalle), fâil (efficiente), gâî (finale) sebeplerin şeklî, fiilî, nihaî gibi hem yanlış, hem komik bir biçimde karşılanmasını...

“Eee?” demek hakkımız. Biz de hemen diyoruz: Eee?

Cevap gecikmiyor:

–“Aynı örnek heykel yerine kasîdeye uygulandığında da benzer bir sonuç çıkacaktır, özellikle de nihaî sebep noktasında...”

Yani?

Yanisi şu: Osmanlı şairlerinin şiir yazmalarının nihaî sebebi(!), daha doğru bir deyişle nihâî gayeleri, akçe kazanmaktan ibaretti.

Hepsi bu kadar mı?

Hayır! Yazar, caka satmaya devam ediyor; bakınız, hem de nasıl?

–“Hâlbuki Descartes''ten sonra, sadece ''kim'' sorusunun cevaplandırılarak fiilî sebebin belirlenmesi kâfî gelmeye başlayacak; yavaş yavaş ''niçin''in yerini de ''nasıl'' alacaktır. Klâsik sanatın soruları, yerini modern sanatın meraklarına bırakmakta iken, –aynı sebeple ve eş bir hızda olmasa da– benzer bir değişim Osmanlı şiirinde de yaşanmaya başladığı hissedilir.” (s. 102-103)

Aristoteles... Régnon... ve en nihayet Descartes...

Bu ilmî temelden yoksun büyük lâfların hepsi de gerçekte birer safsatadan ibaret. Bu safsataları savunmaksa yazarın salâhiyeti dışında. Kendileri anlamadıkları, bilmedikleri, derinleşme imkânı bulamadıkları konularda atıp tutmakla yetinmemişler, sırf caka satacağım diye yukarıdaki lâf yığınını tırtıkladıkları kaynağın adını bile zikretmekten kaçınmışlar.

Gizlenen kaynak, Afşar Timuçin''in “Descartes/Descartes''cı Bilgi Kuramının Temellendirilişi” adlı eseri. (s. 141-142, İstanbul, 1976)

Yukarıdaki satırlar kelime-be-kelime bu kitaptan alınmış ve yazar, Timuçin''in biçimsel, maddesel, örneksel, etkin, sonuçsal nedenlerini, bir çırpıda şeklî, maddî, temsilî, fiilî, nihâî sebeplere dönüştürmekle kalmamış; bu yetersiz ve başarısız çalışmanın ihtiva ettiği fahiş hataları, yanlış çevirileri, mesnedsiz ve naif yorumları ithal suretiyle bozdurup bozdurup kullanmış.

Hikâyenin ve hikâyecilerin bu denli bol olduğu bir ülke ''düşünme''yi ve ''düşünce''yi neylesin? Birazını kırp, birazını süsleyip değiştir ve böylelikle izini kaybet, sonra da bir yığın palavrayı Osmanlı şiir serüveninin içine analiz suretinde boca et!

Çare yok, ızdırap, düşüncenin yazgısıdır.