Japonyası kalmamış bir muhalefetin ızdırabı

1928 yazında Latin harfleri kabul edildiğinde biz ailece Bulgaristan''da yazlıktaydık; Sofya yöresinde Gorna Bana''da. Birgün babam kente inmişti. Elinde Türk gazeteleriyle döndüğünde, "Gazeteler yazıyor" dedi, "yeni harfler kabul edilmiş. Birkaç yıla kadar Türkiye''de okuma yazma bilmeyen tek insan kalmayacak." Heyecanlıydı. "Gel, sana beş dakikada öğreteyim" dedi. Fransızca''dan Latin harflerinin yabancısı değildim. "Yaz adını" dedi. Yazdım. Bir iki cümle daha yazdırdı. Ufak tefek düzeltmeler yaptı. "İşte" dedi, "Öğrendim. Bu kadar kolay, millet ümmilikten kurtuluyor artık."

O Kemalist kuşak iuçinde başkaca kavrayış sahibi olanlar bile, yazının kolaylığı ile okuryazar oranı arasında doğrudan doğruya bir bağlantı kurma yanılgısına düşebiliyordu. Oysa dünyanın en zor yazılarından biri Japonca''ydı. Ama daha o yıllarda dünyada okuryazar oranı en yüksek olan ülke de Japonya''ydı. Üstelik yüzyılların emeğiyle oluşmuş bir kültür birikiminin yazıya dökülüşü olan belge, kayıt ve kitapları bir sonraki kuşağın okuyamaması durumunun nasıl bir boşluk, nasıl bir cinsten ''ümmilik'' meydana getireceğini düşünen yoktu.

Kıyafet devrimi denen şey fesi, sarığı, çarşafı atmaktan ibaret değildi. Bütün bürokrasi millî bayramlarda ve balolarda İngiliz lordları gibi frak ya da smokin giymek zorundaydılar. Bir gün önce çarşaflı, yüzü peçeli gezen eşleri, 1920''lerin Paris modası tuvaletlerle baloya gitmeli, erkeklerle dans etmeliydiler. Esnaf, genel olarak halk, "devrimin" bu yanının dışında kaldı. Eşraf da öyle. Bürokrasinin alt katmanı, küçük memurların eşlerine tuvalet almaya, kendilerine frak, smokin diktirmeye güçlere yetmezdi. Böylece "devrim", ancak Kemalist bürokrasinin üst katmanlarınca eksiksiz benimsenebildi.

(...)

Ulusal olanı inkâr etmeden bir senteze varmaktı doğru yol. Batı''nın bir süreç sonucu vardığı sentezi olduğu gibi almaya kalkışmak değil. Bugün Nobel Ödülü''nü kazanan Japon bilim adamı, İsveç kralının geleneksel davetine ulusal giysilerini giymiş eşiyle katılıyor. Japonların ''çağdaş uygarlık düzeyine'' ulaştıktan başka ötekileri geçmesinin sırrını biraz da bu örnekte aramak gerek." (Mihri Belli, Mihri Belli''nin Anıları: İnsanlar Tanıdım I, sh. 59-60, İstanbul, 1999; 1. Bas. 1990)

"Ulusal olanı inkâr etmeden bir senteze varmak." Mihri Belli, Japon tecrübesine atıfla yapılması lâzım gelenin bu olduğunu söylüyor ve sentez (terkib) bir bakıma hesaplaşmayı, seçmeyi ve hatta gerektiğinde reddetmeyi de icab ettireceğinden, "bir şeyi olduğu gibi almaya çalışmanın" hesaplaşmaktan kaçınmak anlamına geleceğini ima ediyor. Nitekim Akif de -yine Japon tecrübesini örnek almak sûretiyle- böyle söylememiş miydi:

İstedim sonra, neden böyle Japonlar yüksek?

Nedir esbab-ı terakkîsi? Yakından görmek.

Bu uzun boylu mesaî, bu uzun boylu sefer,

Bir kanaat verecekmiş bana dünyada meğer.

Japon tecrübesi, "Batı''yla hesaplaşarak Batılılaşmak" yanlısı olan çevrelerin, kendisinden sadece retorik düzeyde yararlandıkları "muhayyel bir tecrübe" olmaktan öteye geçemedi. Akif''in Safahât''ında yer alan şu mısrâlar, işbu nedenle, tasvir edilen dünyayı tanımak bakımından değil, belki bu tasviri yapanların dünyasını tanımak bakımından daha uyarıcıdır:

Sorunuz, şimdi, Japonlar da nasıl millettir?

Onu tasvire zafer-yâb olamam, hayrettir!

(...)

Siz gidin, safvet-i İslâm''ı Japonlarda görün!

O küçük boylu, büyük milletin efrâdı bugün,

Müslümanlıktaki erkânı siyanette ferîd;

Müslüman denmek için eksiği ancak tevhîd.

Siyasî merkezin "hesaplaşma"nın sınırlarını dar tutan, hatta bir süre sonra ortadan kaldıran günübirlik siyaseti, siyasetin gerçek zemininden uzakta kalan muhalifler (hem İslâmcılar, hem de Sosyalistler) tarafından eleştirildi ve fakat ne zaman o zemine yaklaşılsa kendisiyle karşılaşılan gerçek hiç itirazsız kabullenildi. Bu nedenle şimdi hesaplaşmanın lüzûmundan söz etmek bir yana, varlığından söz eden bile kalmadı. Çünkü muhalif kalmadı. Üstüne üstlük muhaliflerin kendilerine örnek alacakları bir Japon tecrübesi (!) de kalmadı.