Birgün hocanın biri, köylünün birini secdeye kapanmış gözyaşları içinde yana yakıla dua ederken görmüş. Adam şöyle dua ediyormuş:— ''Yarabbî! Ah keşke o bindiğin merkebin nerede olduğunu bir bilseydim! Bilseydim, ona en güzel semeri yapmak, o semeri ise en nadide mücevherlerle ihtişamına lâyık surette süslemek isterdim. Ah Yarabbî! Keşke o bindiğin merkebin nerede olduğunu bir bilseydim! Bilseydim, yüzün suyun hürmetine ona hizmet eder, hiçbir şeyimi esirgemezdim.''Hocaefendi, adamın bu duasını
Birgün hocanın biri, köylünün birini secdeye kapanmış gözyaşları içinde yana yakıla dua ederken görmüş. Adam şöyle dua ediyormuş:
— ''Yarabbî! Ah keşke o bindiğin merkebin nerede olduğunu bir bilseydim! Bilseydim, ona en güzel semeri yapmak, o semeri ise en nadide mücevherlerle ihtişamına lâyık surette süslemek isterdim. Ah Yarabbî! Keşke o bindiğin merkebin nerede olduğunu bir bilseydim! Bilseydim, yüzün suyun hürmetine ona hizmet eder, hiçbir şeyimi esirgemezdim.''
Hocaefendi, adamın bu duasını işitince kendini tutamayıp onu paylamış:
— Be cahil, be densiz, ağzından çıkanı kulağın işitsin! Nasıl böyle dua edersin? Tövbe de! Allah''ın merkebi mi olur?
Bu şiddetli azar karşısında şaşıran köylü, birşey demeden utana sıkıla oradan uzaklaşmış.
Menkıbe bu ya, o gece rüyasında hocaefendi''ye şöyle denmiş:
— ''Sen o adamcağızı bırak da kendi hâline bak! O zavallı, kendi hâlince, kendi idrakince, kendi takatince bana şükrediyor. Beni nasıl biliyorsa, öyle zikrediyor, bildiği kadarıyla ve bilgisi nisbetinde övüyor. Ben o kulumun övgüsüne övgüyle mukabele edip onu ödüllendirdim.''
İnsanların Hakk''ı tasavvurları muhteliftir. Herkes Hakk''ı kendi makam ve mertebesinden makamı ve mertebesi kadar bilir ve tanır; kendi ''rabb-i hass''ı neyse, o kadarıyla ''fark'' eder, edebilir.
Kimse kendi gölgesinin dışına sıçrayamaz. Hakk, bir hadis-i kudsîde ''Ben kulumun zannı üzereyim'' der.
Sanılmasın ki kulun zannı, kul açısından ''zan''dır. Değildir, bilâkis haktır, ilimdir; zira makam ve mertebesinin müsaade ettiği ilim ancak o kadardır. ''Zan'' kelimesinin burada kula izafesi, Hakk canibindendir. Hakk canibinden olan da haktır.
Zahirde nice zan vardır ki haktır, nice hak bilinen tasavvur vardır ki hakikate mutabakatı olmayıp zandır.
O halde Hakk''a dair her tasavvur, tasavvur sahiplerince haktır ve fakat Hakk nezdinde (hakikatte) hepsi de zandan ibarettir. Zira tasavvurun kendisi zandır.
Hakk, ''Onlar dünya hayatının sadece zahirini bilirler'' buyuruyor; yani onlar, olup bitenleri zahiri itibariyle görürler; gördükleri, bildikleri bir tek zahirden ibarettir.
Oysa mevcudatı zahiri itibariyle bilmek, bâtın''dan, hakikatten, hakikatin bâtın''ından, bâtın''ın hakikatinden mahrum olmak demektir. Zahirin bilgisi, ehl-i rüsuma (zahirin bilgisine sahip olanlara) göre her ne kadar hak ise, ilim ise dahî hakikatte zan''dır.
Zannın çoğunun hakikate nisbeti yoktur. Hakikate nisbeti (nisbet-i tammesi) olmayan, hakikatle münasebeti bulunmayan her bilgi insanı yanıltır, aldatır; başkalarının da yanılmasına, aldanmasına sebep olur.
Bilmeyenler, kendi zanlarının, kendi görüşlerinin, kendi bilişlerinin ısrarla hak olduğunu iddia etmekte sadece mazur değil, aynı zamanda haklıdırlar. Çünkü zannettikleri, gördükleri, bildikleri o kadardır.
Sorun şurada başlar ki bu kimselerin çoğu; zan, görüş ve bilişlerinin haktan ibaret olduğunu iddia etmekle yetinmezler, hakkın kendisi olduğunu da iddia ederler; böylelikle hem batılla hakkın üzerini bulamaya, örtmeye çalışırlar, hem de hakkın batıl tarafından kapsanacağına inanırlar. Sade hatadır.
Zahirde bâtını, zanda ilmi teşhis etmek, gölgede ışığı, alacalıda beyazı bulmaya çalışmak gibidir. Hakkı hakla, ilmi ilimle bilmelidir. Leğende mehtabı seyredenler, başlarını kaldırıp gözlerini sevgilinin güzel yüzüne (mehtabın kendisine) çevirmeyi bilmeyenlerdir. Ayıplanmamalı, aksine mazur addedilmelidirler.
İdrakin mertebeleri vardır; herkes kendi idrakince hakkı ve hakikati idrak eder; bazıları hissen, bazıları hayalen, bazıları vehmen, bazıları da aklen...
Her idrakin idrak olmak itibariyle mertebesi haktır; lâkin kişi hangi mertebedeyse, idraki sadece o mertebenin sınırları içinde haktır; idrak mertebelerinde yükseldikçe, bir önceki idraki bâtıl olur (değişir); sadece kendisi için kesinlik ifade eden ilmi, bir adım sonra zanna dönüşür.
Ey tâlib, görüşünden, bilişinden değil; görüşünde, bilişinde ısrar etmekten utan!
Sen aklın sıra kavradığını zannediyorsun. Oysa kavranan sensin, ama farkında değilsin!
