Anayasayı değiştirirken...

Meclis''te temsil edilen partilerin temsilcileri anayasanın 37 maddesinde değişiklik yapmak üzere uzlaştılar. Uzlaşılan maddeler arasında, milletvekili dokunulmazlığının sınırlandırılmasından parti kapatmanın zorlaştırılmasına, yayında dil yasağının bütünüyle kaldırılmasından idam cezasını savaş ve terörle irtibatlamaya kadar bir dizi beklenen değişiklik de var. 12 Eylül döneminde çıkan ve anayasaya aykırılık sebebiyle iptal başvurusu yolu anayasayla kapatılmış çok sayıda yasanın üzerindeki ''dokunulmazlık zırhı'' da alınıyor.

Türkiye''de anayasaların müellifi Meclis değil; son iki anayasa darbe dönemlerinde yapıldı ve bir an önce sivil yönetime geçilmesini arzulayan kitleler tarafından ''kerhen'' onaylandı. Anayasa değişikliği üçte iki çoğunlukla gerçekleşebildiği için bugüne kadar sadece bir kaç maddesi üzerinde oynanabildi. Meclis''te ulaşılan 37 madde üzerindeki uzlaşma bu sebeple önemli.

''Uzlaşma'', adı üzerinde, değişik eğilimler ve çıkar gruplarını temsil eden partilerin hepsinin katılımını gerektiren bir eylem; elimizde bulunan ''değişiklik yapılacak maddeler listesi'' büyük bir heyecan uyandırmadı. Tahmin edilebileceği gibi, değişikliklerin çoğu ''dostlar alışverişte görsün'' anlayışını yansıtıyor. ''Uzlaşma'' denilenin, hükümetin, Avrupa Birliği ve İMF''ye verdiği vaatleri yerine getirmeyi istediği görüntüsünü dışarıya vermek olduğu açık. FP''ye ''parti kapatmayı zorlaştırma'' tâvizi verilmiş ve diğer değişikliklere desteği sağlanmış...

Anayasalar toplumsal mutabakat metinleridir. Bu sebeple, Türkiye''de gerçekten ''anayasa'' denilebilecek metin, Kurtuluş Savaşı''nı yürüten ilk Meclis''in ulaştığı büyük uzlaşmanın sonucu olan 1921 anayasasıdır. Ondan sonraki anayasalar, daha sınırlı uzlaşmaların, hatta dar çıkar gruplarının eseridir. Bu garipliği ortadan kaldırıp Türkiye''yi en geniş uzlaşmayı yansıtan bir anayasayla tanıştırma fırsatı, aslında doğrusunu yapabileceği halde, bu Meclis tarafından da kaçırılıyor.

Yeniden yazmak yerine, ufak tefek tâdilatlarla düzelebileceğinin düşünülmesi bile, 1982 Anayasası''na hakkı olmayan bir değer kazandırıyor. Oysa, Danışma Meclisi tarafından tartışılarak yazıldığı ileri sürülse de, hepimiz biliyoruz, 1982 Anayasası''nın kritik maddeleri, Danışma Meclisi''nin hazırladığı metin üzerinde değişiklik yapma hakkını ellerinde tutan dönemin beş asker egemeni tarafından kaleme alınmıştır. Dahası, son biçimini verdikleri anayasaya ekledikleri geçici maddeler ile, çıkardıkları bazı önemli yasaları yargı denetiminden kaçırmayı ve kendilerine ömür boyu dokunulmazlık kazandırmayı başarmıştır askeri egemenler... Darbelere meşruiyet sağlayan bir ''dibâce'' yazmayı, "Cumhuriyet''in nitelikleri" başlığı altında "Atatürk milliyetçiliği" gibi soyut bir ifade kullanmayı da ihmal etmemişlerdir...

Bizdeki gibi ayrıntılı ve bizdeki gibi yasa koyucunun yetkilerini sınırlayan bir anayasanın benzerini dünyada bulmak zordur. Anayasalar elbette her aklına esenin üzerinde oynayacağı metinler olmamalıdır; ancak bütün milletvekilleri üzerinde anlaşsalar bile bazı maddelerinin değiştirilememesi akla ziyan bir görüntü. Sistemin kalbi olan Meclis''in anayasa üzerindeki yetkisi, 1982''de ilk metni kaleme alan beş kişi tarafından sınırlanmış durumda. ''Değiştirilemez'' denilen maddelere yine dokunulmayabilir; ancak Meclis''in istediği her maddeyi değiştirebileceğini vurgulamak için ''değiştirilemez hükümler'' (m. 4) maddesi ortadan kaldırılmalıdır.

En doğrusunun ne olduğunu biliyoruz: Devlet karşısında bireylerin hak ve özgürlüklerini garanti altına alan kısa bir anayasa... Ahmet Necdet Sezer''in Anayasa Mahkemesi başkanıyken, Yargıtay başkanı Sami Selçuk''un yeni yargı yılı açılışlarında yaptıkları konuşmalarda çerçevesi çizilen türden bir anayasa toplumun büyük bir kesiminin mutabakatını yansıtabilir. Meclis''in vardığı uzlaşma bir tür ''zoraki nikâh'' gibi; öyle bir birleşmede mutluluğa her zaman erişilemediğini biliyoruz.

Meclis''in girişimine yine de olumlu yaklaşmakta yarar var. Milletvekillerinin anayasa maddelerini de değiştirebilecekleri hissini yaşamaları, daha köklü değişimler için bir tür idman yerine geçebilir...